Kategoriak
Patriren testuak

Anton Abbadiaren Etiopiako bidaia (2)

Gobernadoreak bere bistatik urrunarazi zituen marrokiarrak eta abbadiatarrak afaltzera gonbidatu zituen. Anton miresturik gelditu zen ekialde hurbil honetan aurkitzen zuen zuhurtziaz, zeren kasu zail, bihurri eta astuna zitekeena ordu batzutan erabakitzen jakin izan baitzuen, tinta ttantarik isuri gabe. Halako batez, ordea,  agertu zen izaki ttipi bat harro‑harro.

Izkiribatzailea zen eta sudur mako luze batez hornitua. Ezpain lodixkak  zituen koptoen antzera, soin‑jantzi luze beltza, buruko oihal koloreztatua eta tintontzia gerritik zintzilik ezpata gisara. Begi goibelez so egiten zuen eta keinu atsegin bat eginez belaunen gainean bere lan erremintak ezarriz idazten hasi zen. Handik une batera kopia bat eman zien izenpetu zezaten frantsesez, ingelesez eta italieraz.

Pelegri haietaz aske, gobernadoreari opari eder bat egin zioten abbadiatarrek justizia egiteko molde azkar eta ezin  hobeagatik, eta beste bat apalagoa zigor‑emaileari. Biharamunean  sos  batzuk txabola alokatu zienari eman ondoren Arabiar kostaldera itsasoratu ziren.

Asteartea zen, urtarrilaren bederatzia eta gau osoa nabigatzen iragan zuten.  Hassany uhartera iritsitakoan hegoaldean moilatu zuten. Ostegunean Yenbe‑ko badian, eta larunbatean Mair‑en. Igandean, urtarrilaren 14ean Buraikah‑en, astelehenean Mastuwrah‑en, asteartean Dunayb‑en, asteazkenean Ubhur-en eta ostiralean eguerdi aldean Jeddah‑en ziren.

Haurtzaroan erakusten zieten dotrina eta testamentu zaharreko ixtorio oroitzapenetarik  kuttunenetakoa Itsas‑Gorriko pasaia miresgarria zen. Biblia ireki eta irakurri zuen Antonek:

Eta Moisek eskua hedatu zuenean itsasoaren gainera, Jaunak urratu zuen hura haize bortitz eta erregarri gau guzia iraun zuen batez, eta itsasoa agortu zuen, eta ura berezi.

Eta Israelgo semeak idorrik sartu ziren itsasoaren erdia gaindi, ezen ura harresia bezala zegoen heien eskuinetik eta ezkerretik.

Eta Egiptoarrak jarraikitzean sartu ziren heien ondotik, Faraonen zaldizko guztiak, eta orga‑lasterrak, eta zaldiak itsasoaren erdira.

Eta jadanik etorria zen goizaldeko beila, eta hona non Jaunak suzko eta hedoiezko habetik  begiraturik Egiptoarren kanpei, hil zuen heien armada…

Hantxe zihoazen, bada, Itsaso Gorrian barrena Indietarako antzinako ur‑bidean. Ameriketako aurkikuntzen ondorengo sukarrez zertxobait ahantzia izan bazen ere, berriro bere garrantzia berrartzen ari zen.

Ptolomeotarren ondarea erromatarrek jaso bazuten lehenik, gero Veneziako merkatariak izan ziren jaun eta jabe itsaso hartan, Vasco de Gama portugesak komertzioaren ohitura zaharrak aldatzen hasi zen arte. Azkenik Ingalaterra, bi puntetan nagusitzen ari zen, Ekialdea Mendebaldearekin lotzen zituzten katebegi guztiak bereganatzeko ahaleginak burutuz. India eta Europa. aski ezagunak ziren, garai hartan, baina bidean ziren hiriek altxor benetan interesgarri eta oraindik ia ezkutuak eskaintzen zizkieten historiagile eta merkatariei.

Armek eta jakintsuek ia dena esana bazuten Siriaz eta Egiptoz, ez zen hala gertatzen Itsaso Gorriaz, oraino urruntasun eta iluntasun batean baitzirauen. Hala bada, Ekialdera jo zuten, hain gutti ezagunak ziren tribu arabiarrengana, hemendik geroago Etiopiarako bidea hartzeko asmotan.

Ontzian zihoazen eta bere buruak jakintsutzat zituzten agure batzuek Biblia besterik ez zuten ezagutzen. Bisitari bat etorri zitzaion kamainara ate‑joka, aitzina, eta aitzin‑solas luze baten ondoren, Anton. ikustean ohi bezala liburu bat zeukala eskuartean esan zion:

‑ Ah, ah, ah, Dabiden liburua irakurtzen ari zara?

‑ Ez, legeak dira.

‑ Ah, ah, ah, zein diren ederrak Moiseren liburuak!

‑ Ez, ez dira Moiseren aginduak.

‑ Ah, ah, ah, eta zein dira, beraz?

Ez duzu ezagutzen, Montesquieu jaunaren liburu bat da.

Izena errepikatu zuen bere erara, alegia, ez ulertzeko moduan. Harriturik zegoen ikusten zuelako ez zutela abbadiatarrek haragi gordinik jaten, ez zirela mozkortzen alkoholez eta eztiz eginiko likorez, eta  ez zeramatelako bederen harem ttiki bat berekin.

Itsas‑Gorria zeharkatzen zuten ontziek  antz handia zuten Mediterraneoan xebek deituekin, popaldea zertxobait garaiago izan arren. Bestetik, arabeak ez ziren igotzen bela zurrunera handik lanak egiteko, dena zubitik egiten baitzuten. Horrela burutu maniobra guztiak oso mantsoak gertatzen ziren, eta era berean arriskutsuak. Brankaldea oso fin eta luzea zutenez, itsasoa haserretzean ez zuen balio handirik. Gauzak honela, ez zen harritzekoa haizea ttipi baina kontrakoz, hamabi ordu iragan izatea bost mila aitzinatzeko.

Beraz, ez zirudien nabigatzeko modua aldatu zenik antzinatik. Goizalbarekin jaiki eta gutxienez ordu bat pasatzen zuten aingura altxatzen eta masta nagusiko bela hanpatzen. Pilotuak hartzen zuen bere lekua lema ondoan eta mutil batek ematen zion ikusten zituen harkaitz guztien berri. Eguerdialdean labean egositako ogi puxkat jaten zen, eta haizeak popaldetik jotzen bazuen ez zen aingura botatzen ilunabarrean baizik. Ras Banas igarotzean ekaitza zetorkiela gainean ikusirik,  kapitainak ahotsa altxa gabe eta batere mugitu gabe esan zien marinelei :

‑ Konpai, iruditzen zait bela bildu beharko genukeela.

‑ Nola?

‑ Konpai, belak!

‑ Nola?

Baina nola kapitainak ez zuen inolako aginterik non ez zen bere etsenplua, ordu laurden bat geroago haizeak jada bela urratu, hautsi eta  berekin eramana zuen, pilotua justu hitz hauekin kontentatu zelarik:

‑ Gure kapitainak arrazoi zuen. Allah miserikordiaz betea da.

Nabigazio honetan topatu zituzten perla biltzaile batzuek ur gorri haietan pulunpatuz denbora luzez irauten zutenak ur gainean ageri gabe. Kokodrilo haragiz elikatzen ziren kostaldeko herrixka haiek.

Esan bezala, azkenean aingura La Mecca‑ko portua den Jeddah-en bota zuten. Itsasotik begiratuta oso ederra da hiri hau, piramide txuri baten antzera hondartza hori‑gorrixkaran eserita. Etxe xuri‑xuriak, dorre garaiak eta mezkita ugari. Ez  du zuhaitzik, ez belar izpirik. Axaleko koralek behin eta berriro musika eta irudi ezberdina sortzen zuten  zilarrezko afarretan hautsi berde koloreko itsasoko uhinez mainaturik. 

Hiri barneak ere perla berezi eta arraro bat zirudien. Behetik bururaino, lehen solairutik terrazaraino ate eta leihoak irudiz eta hornimenduez edertuak. Hiri isila izendatzeko modukoa zen, kale hertsietan ez karrozarik, ez deus, isiltasuna baitzen nagusi. Noizbehinka

asto edo gameluren bat zamaturik, eta aldamenean buru‑oihalez estalita eta arropa koloreztatuz jantzita pasaiari isilak. Ez zen deus aditzen, non ez zen miseria gorrian zeuden eskaleen psalmodia errepikakor eta errukarria:

‑ Allah! Allah!

Jeddah baltsamu komertzioaz bizi zen batik bat. Hau ekialdeko hoberenetarikoa zenez eta Sappetok bere eginkizunetarako behar zuenez abar txiki bat erosi zion Antonek hosto usaindunez hornitua, beirazko ontzi batean gorde zuelarik Etiopiara berekin eramatearren.

Abbadiatarrekin zihoan Richards jauna izuak harturik, Arabiarren lurraldeetan gelditu zen, baina ez zori hobearekin, heriok bere atzaparretan hartu baitzuen laster.

Beste itsasontzi batek eraman zituen Jeddah‑etik Massawa-ra. Raguam,  Ibrahym, Fara uharteak, Qunfundah‑eko portuak bidean topatu zituzten eta Asiako kosta utziz Afrikakorantz zuzendu zuten branka. Dahla uharteetarik iragan eta Massawa‑n 1838ko otsailaren hamazazpian moilatu zuten.

Ez zitzaien  falta izan berehala Afrikan barrena abiatzen ziren bidaiari bakartiei sortzen zaien arazo, eragozpen eta oztoporik. Massawa edo Missawa hiriak, hamaika modu ezberdinez idatzia ikusia baitzuten liburutan, portu on bat dauka. Bertako biztanleek Batze deitzen zuten, eta mundu guztiak bere burua musulman zintzotzat eduki arren Koranari kasu handirik egin gabe edariari ematen zion lasaiasko. Beraz, ez zen harrigarria, elkar errespetatzea hemen paganoak, kristauak eta musulmanak.

Badian itsasontzi handiak aingura bota zezaketen lasai. Hiriko kaleak oso estuak dira, etxeetako itzalak eguzkiaren su kixkalgarrietarik gerizatzeko balio duelarik. Egoitzak bi solairukoak ziren eta ongi eraikiak zeuden. Mezkita bi dorreduna. Gobernadorearen etxea, zur bernizatu berezirikako leihoez apaindua zegoen. Frantziako kontsul ajentearen izena De Goutin. Azoka ez zen oso handia, baina ongi horniturik zegoen Europatik, Asiatik, Afrika barnetik eta Ameriketatik ekarri ongi mota orotarikoez. Indiarekin ere harreman onak zituen eta komertzioa guztiz bizia. Halere, merkantzia truke eta harreman gehienak  Itsas Gorriko bestaldean zeuden bi portuekin, alegia, Jeddah eta Hodeydah‑ekin zituen.

Ur‑saltzaileek Imakullu‑tik karreiaturiko ura eskaintzen zuten, zeren auzo honek zuen gauza on bakarra hori baitzen, ur‑geza zuten putzu anitz. Harkiko-ikako ura, aldiz, ez zen hain ona, gazi pundua baitzuen. Dena den, berotasunak sorturiko egarria itzaltzearren gehienetan esnea edaten zuten, edota ura eztiarekin nahasia. Hiriko biztanle ezberdintasunek

antropologoaren bozkarioa eta zoriona eginen zuketen, aroa hain gaitz izan ez balitz. Arabeak, greziarrak, albanesak, turkoak, europarrak han zebiltzan beren jantzi eta hizkuntza ezberdinak nahasten hamaika tribu etiopiar ezberdinen hizkerekin, kalapita ulergaitzean. Ez zen harritzekoa, beraz, bertakoek Batze ´Arrotz´ esangura duen hitzez deitzea hiri honi. Denek saltzen zuten hemen zerbait, haur txikiek barne, merkatari sena muin‑muinetaraino zutelarik sartua, eta aberatsenek leku zabal eta handi batzuek zituzten bertan karabanek zekartzaketen martxandizak almazenatzeko.

Gobernadorea solairu bakarreko eta harrizko etxe handi batean bizi zen, eta terrazan txabolatxo batzuk zituen ezarriak bere andereentzat. Lekurik garrantzizkoena dibanaren sala zen. Ia egun guztia erdi‑etzanik iragaten zuen, zeren kanpoan eguzkiak hain zuen gogorki jotzen eta hain zen handia beroa eguerdialdean, non lana ere utzi beharrean aurkitzen ziren.

Aidine zuen izena orduko Gobernadoreak eta bere boterea uhartean mugagabea izanik, ez zen hala handik landa. Hiritik at edonor Jeddah‑eko Patxaren menpe zegoen  eta turkiar familia dejeneratu bateko agure paralitikoa  zen naib delakoa edo buruzagi agintariaren epan gelditzen. Aidinek eraman zituen naib‑arengana honen baimena beharrezkoa baitzuten lurraldeetan barneratzeko. Europar bakoitzagatik zerga eder bat iguriki zuen naibak, baina eskerrak Aidineren arartekotasunari eta adierazi ziotela behin eta berriro ez zirela merkatariak, sos apur batzuez kontentatu behar izan zuen.

Gertakizun hauek igaro eta urte batzuek geroago Antoni gogoetok sorrarazten zizkioten.

&&&

Itsasoetan barrena abiatu direnak ongiasko dakite zein nolako ezberdintasuna dagoen bidaietan, asmatutakotik bizitzen denera. Lehorreratutakoan irudikatuak eta buruan hausnarturikoak polliki‑polliki aldatzen dihoaz bertakoekin harremanak areagotzen diren heinean, hizkuntza eta ohitura berritan sartzeak mundu guztiz ezberdinetan sartzea esan nahi baitu. Itsaso zabaletan zabiltzanean, partiadako ideia guztiak beteko dituzulakoan zaude, baina portura jaistean gogoeta guztiak lipar unetto batean aldatu beharrean aurkitzen zara, egokitu beharrez atzerri ezezagunaren berezitasunetara. Desertuko ibilbideak era berdintsuko aldaketak eskatzen dizkizu. Antonen ustez ekialdeko jendeak  mendebaldekoen  parean

bertutetsuago eta malguago ziren, solasaren antze eta artean garaitzen zituzten, agian behartuagoak zeudelako  ahalmen horiek lantzera, naturaren aldaketa horietara egokitzera, ez gazetarik, ez berri paperik, ez beste komunikabiderik ez zutenez, eta giza harremanen moldaketa horien arabera zutenez albisteen lortzea.

&&&

Fardelak, balizak, kutxak eta tresnak eramateko sei asto erosi zituzten, Arnauld, Giuseppe eta Anton oinez zihoazelarik. Gidari saho tribuko batzuk. Eguzkia sartutakoan irten ziren Txiliki‑ko desertu kiskali eta urgabea zeharkatzeko asmoz. Mendi hertsiduren artetik bi egunez ibili ondoren lehen ordokira iritsi ziren. Gidariak arin zihoazen, ohituta baitzeuden, beraiek, aldiz, baratxeago. Arrunt nekaturik, baina azkenean Halaie izena zuen lehen herrixka giristinoan sartu ziren,  buruzagiak bere etxean hartu zituelarik.

Hamabiren bat ziren kokorika eseririk janarien inguruan, eta abbadiatarrak ahalegindu ziren beraiek egiten zuten modu berean jaten eta edaten. Biharamunean irten baino lehen lortu zuen buruak abbadiatarrengandik sos zenbait. Polliki-polliki ohartzen ari zen Anton zeramaten interpretea gezurti hutsa zela, ez zekizkiela lekuen izenak eta ez zuela ezagutzen bidea ongi.

Mila zortzirehun eta hogeita hemezortziko martxoaren 28an Igr‑Zabo izeneko parajera iritsi ziren. Hemen harkaitz haundi batzuen tartetik iturri bat ageri zen ur freskoa zeriola. Halaie utziz geroztik Dejjad Kassa, Etiopiako printze ospetsuenetariko zen Dejjad Sabagadis‑en semearen menpeko eta Gabraie izeneko buruzagi baten parajeetan zeuden, eta honen soldaduek ez zituzten bakean bizitzen utzi, berak nahi zuen zerga neurririk gabea ez ziotelako ordaintzen.

Txispa bat oparitu zion Antonek Dejjad Kassa‑ri eta honek esker onez Gabraie behartu zuen emandako hamar sosak itzularaztera. Otordu eder batera inbitatu zituen eta han beste buruzagiez inguraturik zeudela, hauetariko batek Antonen bizarra ukitzeko gogoari ezin eutsiz hurbilduz ahalegindu zenean honek amorraturik izugarrizko masailekoaz erantzun zion, esanez:

‑ Utz nazak bakean!

Harri eta zur gelditu zen Arnauld eta eskerrak Dejjad Kassa‑k jakin izan zuela buruzagien  artean sortutako asaldamendu modukoa baretzen. Eskatu zion Arnauldek Antoni bere burua desenkusa zezan, hala egin zuelarik. Egia esan, memento hartan  bien bizitzak ez zuen sosik ere balio, eta herioren hegalak oso gerturik pasatu ziren.

Zenbait egunen buruan polliki‑polliki zamakariek utzi egin zituzten ez baitzuten ikusten abbadiatarren espediziotik onura izpirik atera zezaketenik. Zerbitzarien ihesaldi honek neurri batean poltsa lasaitu egin zien eta bukatzear zituzten janari apurrak ere ez zieten hain arin ihesegiten.

Bidean tximuak, basurdeak eta  askokó deitzen zituzten muxarrak ikusi, eta lehoi batek gauez espedizioko bat eraman ondoren Debre Damo‑ko monasteriora iritsi ziren.

Ederra zen benetan Gebre Maskal  erregeak Mikel sainduari eskainitako eliza. Zurezko sabaia du eliza atariak lerro geometrikoz eta abere irudiz apaindua. Barnea sei zutabek banatzen dute eta hiru partetan berezia dago. Garai batean milaka fraide izan omen zituen mendi muinetan ideki zuloetan gordeta bizi zirenak. 

Adwara iritsi ziren, azkenean, Andrea Oviedok XVI. mendean lehen misio katolikoa ezartzeko hautatu zuen lekura, maiatzaren hamalauan.

Hirian sartzerakoan  guardasol handi baten gerizpean zegoen  misiolari protestante batekin topo egin zuten. Etxe handi baten eraikuntza zuzentzen ari zen. Gomitatu zituen zerbait edatera eta elkarren berri eman zioten. Harri eta zur  gelditu zen ikusiz ez zeramatela herrietako zaindarientzat  oparirik. Dena den, etxe batean atso zaharren artean aurkitu zuten etzateko modua, haiengandik ikasi zutelarik nola egin ogi opila, zein urarekin batera zen zuten elikadura guztia.

Europar haiek, alabaina, oso gaizki ikusiak zeuden batik bat Biblia erakusteko zuten modu harroxko‑dogmatikoagatik, eta Dejaj Ubie‑k herritik bidali egin zituenean misiolari protestanteek negarrez agurtu zituzten beste europarrak. Haietarik bat emaztearekin zihoan, eta hau negar malkoz urtzen ari zen. Arnauld, Anton eta Giuseppek ere arrisku berdintsuak pasatu beharrak izan zituzten, zeren epaiketa antzeko bat egin zieten merkatuko plazan.

Abade nagusia bere apaiz guztiez eta Printzearen seiehun soldaduez inguraturik erdi‑erdian ezarrita zegoen. Sapetori arabieraz galdetu zioten eta antza denez honen erantzunak egokiak iruditu zitzaizkien. Ondoren Abbadia anaiengatik  galdetu zioten, ea nola deitzen ziren:

‑ Anton.

‑ Eta honek?   

‑ Mikel.

‑ Eta heuk?

‑ Jusef.

‑ Izen egoki eta sainduak benetan, ‑esan zuen abade nagusiak‑, horrek esan nahi du ez zaretela hiria utzi duten  europarren arraza berekoak. Baina esaidazue zertara etorri zareten hona.

‑ Zuen mendietako ura edatera, zuen mendi gailurren edertasuna dastatzera, zuen izarrak ikustera, zuen hizkuntzak ikastera, eta zuen artean adiskide on‑onak egitera.

Laket izan zitzaien nonbait ihardespena eta bakean utzi. Adwatarrek aski ongi tratatzen zituzten. Anton arabiera eta amariña hizkuntzak mintzatzen zituen interpretea alokatu ondoren aldameneko herriak aztertzera joan zen.

Herri irteeran ikuskari benetan lazgarria agertu zitzaion begi aurrean: ehunka pertsona, haur, gazte eta zahar kaioletan preso, beren familiek askatasuna erosi zain, edo bestela esklabo gisara saltzeko prest.

Adwan Antonek Domingo Idiart ABorda@ morroiak 1838ko maiatzaren 9an  idatzitako gutun hau errezibitu zuen,

Jauna,

Ethorri zarela intzun dut aspaldian, zure anaia jaunak ere erran daut. Ez dakit zer arazu izan duzun lehen bezala ez ezkiribatzeko, zure mahunga largo hersitu dela ez dut dudatzen, bainan arazu hoiek guziak espantza
dut txipituko ditugula denbora guti barnean, hara artean errain nahi dautzut bi hitz.

Izkiribatu dautzuet espres frantsesez enkas ez balin bazineten algarrekin zu eta zure anaia. Egun launbata maiatzaren 9a nahi izan dautzut iskribatu heskuaraz, bainan ez dut ahal, kasik ahantzi dut heskuara.

Atzo geure leheneko adiskidearen letra bat ekhusi dut izkribatuia. Jedda-tik mintzatzen da. M. Amb aski droleki eta bertze zerbait ere ala Hobina Celassié-eri izkribatzen dio letra bat aski bitxia, zure Anaia jaunarekin badugu zenbait arazu, bainan ez dakit, ze iskribatu daut letra bat gaiztoa, nola kolpe bat buruan, orai iskribatzen diot letra handi bat, espantu dut balin badu 2 orditan konfientziarik ni baithan.

Mintzatzen zaut arrazoinatu gabe ohoin bati bezala, orai ez dut dudatzen samurtuko zarela ez balin batuzu gauzoi arrazoinarazten zuk behar diren bezala. Izkribatu diot 8 aldiz, ez daut ihardesten, hemen 4 hilabete du

orai separatuak girela.Hantik eta hementik bethi tormentatua, atakatua eta hirritatua niz kasik alde guzietarik, ez dut dirurik, 15 jende baditut, badu 15 egun izan ditudala 4 abokat edo thalariak zure anaiaren phartez joan dire bere bidean 2th bihia 15 jendean eta 4 kabalaren, 1 burra badut oraino, bat aski izanen dut 15 eguneat, nasai behar dut hanbat despendatu, baditut 2 jende eriak, hanitz samurtzen date zere anaia balin badut hanbat xahutzen diru.

Igorri daitanean 4 potakai erran daut duela begi aski eta sobera heikin bera ethorri artio, entzuten ditut zuen berriak, maiz ethorriko zaretela aditu dut hunat maiatzaren azkenean. Othoizten eta errekeitzen zaitut, ez erran zer  izkiriatzen dautzut Adwa-ko aphezaz, zeren hunat izkiribatzen baitute oro eta gero gerla edo lapizta ethortzen baita eta ez dut ahal iragazi heikin, zeren biga edo hirur beitire eta ni bakharra, erran diotet gezur handi bat, ez dutela iskribatu zerbait beren kontre, hainitz mintzatu gira […], aldiz errozu ene zure Anaiari hala hanbat lipizta ditut izan hemen eta oro hobenik gabe zer niz flakuia, ez nezala ahantz, eta jaungoikoak pentsa zitzala zu eta zurekilakoak oro. Halabiz.

Zure Anaia jaunari iskribatu diot letra bat aski gaiztoa, bainan erran diot orai urriki edo damu dutala. Bainan egin daut hanbat gaizki utzirik hemen 30 edo 40 egunentzat eta gero ez daut iskribatzen […],  hilabete iskribatzen diot 7 aldiz eta ez egin nahi arrapostu bat behar den (ahal nuen) bezalakoa, izan burdinetan oraikoz hanbat aldiz hanitz gaiztoak izan dire hemen jende guziak guretzat salbu Lik Atsku enperadorea, eta bere semea eta M. Dimmet aphezak biak arrazoin hoiek […], jakiten du zure Anaiak ethortzen zait ere maiz ohoinak hunat, ez duzu behar ahantzi negua heldu dela, fite eginen du hemen aldiz hanitz uria , hemen alde guzietan gerla eta miseria.

Zure fidel zerbitzari Domingo Idiart.

Nabari denez gutun honetan SOS antzeko bat bidaltzen dio Domingo zerbitzariak Antoni, kexu Arnauld-ek bakarrik utzi, egoera tamalgarrian abandonatu eta idazten dizkion gutunei erantzuten ez diolako.

Antonek ihardetsi zion, antza denez, behin baino gehiagotan aginduak emanez Domingori, baina aurkitutako gutunen artean euskarazko bakarra hau da, Poradokenetik igande goiz batez idatzia:

 M. Dillon erran zaut maihatzean bi letrak eskribitu hituela eta bere mutilaz gureganat Adoanalat partitu aizela, bainan ez dugu harpatu mutila bidean. Hola ez ditugu ezautzen hire berriak. Gondarrako jendek aski erran dautate nola gaizki egon hizela eta nola ez ditut nahi sinhetsi gauz batarentzat baizik, zeren niri ubien ahoaz errana baita, erran nahi da, joaiten hizela hirian bouclier eta lantzekin Dedjsmatek, ubien, hala erran daut baduk soldata xuri bat Gondarran, nahi duk gerla egin Rasarekin
. Erran dut mutila dela ez soldata, ikusi du, soldata balin ez bada, nola bouclier eta lantzak ekharrazten ditu? Ikhusi duk nola hire ergelkeriaz argi gaiztoan etzartzen gituk. Ubien, nahi zituen gure esku pikatu, baina sinhesten dut ez bihotz gaiztoz, baina bai ez pentsatzeaz hala egin dukala. Orai erakhatsiko duk, ene anaiaren hitzen ontsa egiteaz.

Ene anaiaren paperen barnean bada bat hainitz balio duena, Frantzia balio du mila liberak eta gehiago, bertzenaz ez duk ezautzen hola, paper guzik eskribituak ekharriko dituk eta ahal balin baduk larru barnean, josiak hirekin, erran nahi da, hire gorputzaren gainean.

Zamariak behar dute izan entiers eta balin ez badituk hirur erosi, biga edo bat guretzat hainitz onak izanen dire. Behar dire izan jeunes eta nehor ez da haien gainean jarriko itzatua hartio.  

Karabana hamabortz egunen buruan joanen da. Harekin ethorriko hiz, bainan gu eta hiretzat behar duk ethorri bethi oinez eta nola gizon osoki pobere bat, deuse buruaren gainean. Zango bordunez eta zama gaiztoenareki. Ez duk behar kwaren ekharri, bertzenaz hartuko haute bidean […] Gure adiskide Adwa-n Abuna Jakob da, baina ikhusiko duk behin xoilki eta gauaz jende gaiztoen beldurtzeaz […]

Hainitz goraintziak Lik Atkom, Etchuguri, K. Mariam, N. Montori, orai N. Kyros letra izan dut, ontsa da. Ab Jusef  eskribituko diot.

Poradokene, igandian, goiz goizan.

Domingok egindako ergelkeriak erakusten dizkio Antonek, beraz, eta nola behar den bideetan kontu eta arreta handiz ibili, eskale itxuraz, bide-lapurrek larrutsik utz ez dezatenAdwa‑tik Aksum‑eko bidean zihoala, kontatzen du Bruce‑k gorago aipatu dugun bere liburuan, ikusi zituela hiru etiope idi bat lurreratzen, lepondotik haragi xerra batzuk kentzen eta ebakitako zauria elorriz josi ondoren okela fresko‑freskoa jaten idiaren orru ikaragarriak entzuten ziren bitartean. Hau sinesgaitza egiten bazitzaien europar batzuei, ez zen batere harrigarri herrialde honetan, ezen animali hil‑berriaren haragia eramaten zuten bero‑bero ahora eta irensten plazer handiz. Gibela, giltzurruna, eta era guztietako barrenkiak ere oso gustokoak zituzten.

Muino berde ederrez inguraturiko haran pollit batean dago kokaturik Aksum, obeliskoen herria. Hauetarik garaienak hirurogei oin izanen zituen eta hieroglifikoz horniturik zegoen. Obeliskoak eraikitzeko harriak aldamenetako mendietarik ekarriak  ziren eta inskripzioak egiteko ohitura oso zabaldua behar zuen izan garai batean etxeetako atariak ere izkribuz hornituak baitzeuden. Denak amariña hizkuntzan daude izkiribatuak. Biztanleek ziotenez, Aksum‑eko eliza juduek zuten eraiki, eta obeliskoak deabruek.

Tradizioaren arabera, Aliantza Zaharreko Arka eta Sabako Erreginaren jauregia  hemen zeuden kokatuak. Zibilizazio aksumitak III. mendetik VII.eraino iraun zuen, eta bertako erregeek Siongo Santa Maria elizan zituzten koroatzen. San Pantaleonen eliza, aldiz,  bi ordu t´erdiko bidean aurkitzen da, muino baten gainean, baina erdi eroria dago tximistaz desegina gertatu baitzen. Adulis izan zen inperio honen irteerako portua itsasoari buruz.

Beraz, itzulirik berriro Adwa‑ra Tigre lurraldeetan sarrera egin ondoren, iragarri zuten Gondar  aldera abiatuko zirela, oraingoan, baina ez zituzten sinesten. Halere, hona maiatzaren hogeita zortzian iritsi ziren, aste bat beranduago, bidean lehoi izugarriez beteak zeuden Maisagi, Zumai, Idaga‑Saha, Addankato herrixkak iragan zituztelarik.

Ipar orratzez eta beste tresnez hartutako oharrek hala nola denborarenek ez zioten Antoni zehaztasunik  ematen  askotan burdin‑mehatzez  beteriko  lurrak baitziren eta guztiz bihurriak bidexkak.

Gondar hiria oso europar gutxik bisitaturik zuten abbadiatarrak aitzin, portugesak bidaliak izan zirenez geroztik. Burutu nahi zituzten ikerketarako, beraz, oso leku aproposa zen. Asteroko azoka Etiopiako garrantzitsuenetarikoa zen, barnekaldetikako karabana anitz erakartzen baitzituen.

Sartu zirelarik hirian Atsku izeneko epaile inperialarengana zuzenduak izan ziren. Bazirudien honek atzerritarrak eta batik bat europarrak gogoko zituela. Oso harrera ona egin zien hirurogeita hamar urte inguru, adimen argi eta borondate oneko zirudien agureak, ostatu hiru egunez bere etxean eskaini baitzien,  eta zekien arabiera apurrean esan zien:

‑ Aski urrundik zatozte, ene haurrak, eta hain dira arrotzekiko ohoin hiri honetako gizonak, non neroni  dagokidan zuek ongi zaintzea hemen zaudeten bitartean.Eskerrak eman zizkioten ordainez, hala nola mando bat opari gisara eta sos batzuk.

‑ Esker anitz zuei, ene haurrak, zuek eguerdia aitzinean daukazue oraindik, nik aldiz gibelean, eta Gojam aldera itzultzean onets ezazue Gondar, gure Etiopiako lilia baita.

Eguzkiaren irudi eder honekin neurtzen zuen denbora agure jakintsu hark, beraz. Antonek, mendi gailurretako neurriek teodolito hutsez eginikakoak baino zerbait zehatzago eskatzen zutela ohartuz, zehazki egitekotan, Europara itzultzea erabaki zuen tresna eta aparailu hobe eta berriagoen bila.

Hau egitekotan eurite handiek bideak itxi baino lehenago behar zuen izan, ezen Etiopian abendua, urtarrila eta otsaila dira hilabeterik beroenak, eta ekaina, uztaila eta abuztua euria dakarketenak.

Arnauld-ek ontzat eman zuen ideia eta gutun batzuk eman zizkion, tartean Baionan bizi zen Holly andereñoarentzat bat, Gondarren, 1838ko ekainaren 20an idatzia. Bitartean bera leku on baten kokagunea aurkitzen, astronomiazko neurketak ahal bezala egiten, lurraldea hobeto ezagutzen, hala nola eguratsaren gora‑beherak eta bertako hizkuntza amariña ikasten saiatuko zen.

Elkarrengandik besarkada handi batez bereizi ziren uztailaren aurrenean, geldituz, handik urte batera elkar ikusiko zutela berriro Massawa uhartean. Sapeto zegoen lekutik itzultzerakoan  pasatu zen Anton eta besarkatu ondoren honek gutun batzuek eman zizkion  Filippo Fransoni kardinalari eta Propaganda Fide-ko buru zenari eskura emateko, non beste gauzen artean adierazten zitzaion Adwako San Gabriel elizako apaizek deklaratzen zutela Erromako elizarekin bat egin nahi zutela, hau zenez Jesusen benetako Eliza. Bide beretik beste misiolari batzuek eskatzen zien bere misioa Tigre eta Amhara lurraldeetan behar bezala jarraitu ahal izateko.

Takkaze ibaia aski loditua zihoan arren lortu zuen iragatea arrisku handiz, ordea, Massawa‑ra uztailean iritsiz.

Hemen ahalik eta arinenik belari bat hartu zuen. Honek Dese, El Dallamah, El Ajuz, Fur uharteetan aingura bota zuen  eta Hanfalah‑eko lur hondartsu eta bakartian desenbarkatu ziren ur bila. Mokka‑ra irailaren hogeita seian iritsi ziren, non somaliarren hizkuntza entzun eta ikasi zuen, ikusiz ilmorma hizkerarekin ahaide eta harremanak izan zituela, bederen lau hitzetik bat gutxienez berdin zuenez. Mokka Yemengo hiri berrietarik zen, zeren ez zirudien XIX. mendea baino zaharragoa. Hodeydah-era iritsi ziren gero.

Hau ez zitzaion Antoni Mokka bezain polita iruditu. Ondoren Kawra, Quwz el‑baqrah, Qunfundah, Dagbaj, Saja, eta Sawdah iragandakoan Jeddah‑en eskala egin zuten berriro. Azkenik El Kairo‑ra arribatu ziren.

Berekin zeramatzan Antonek erositako hizkuntza ezberdineko bi esklabo etiopiar, Adula eta Grebra. Beren hizkeren berri ematen zioten eta bidaia‑kutxak eramaten laguntzen.

Maltan zegoelarik besteen artean bi gutun idatzi zituen Antonek. Bat Jomard ingeniariari eta bestea Garcin de Tassy hizkuntzalariari.

Kategoriak
Patriren testuak

Anton Abbadiaren Etiopiako Bidaia

  

Zerüko izarren bidia nik baneki,

Han niro ene maite gaztia xüxen khausi,

Bena gaur jagoiti nik hura ez ikhusi.

(Zuberoako herri kanta)

Ez ikusi,

Ez ikasi.

(Abbadia jauregiko atarian)

  

MILA ZORTZIREHUN eta hogeita hamazazpiko urriaren lehenean Antonek  Marseillan Nôtre‑Dame‑de‑la‑Garde‑ko kaperan partitzeko borondateak sutsuki aurkeztu zizkion zeruetako Ama Birjinari, eta  dorreko terrazara igoz Estaque penintsula eta Canaille itsas‑buru artean irekitzen den hiriari azken soa eman. Ehun eta hirurogei metro garai den kaxko honetatik ikusten zituen Belsunce karrikan gaindi merkatariak eta jende multzoak xinaurrien gisa  batetik bestera mugitzen. Itsaso zabaletik porturatzen ziren ontziak hiriaren bihotzean barneratzen baratxe‑baratxe. Judu, armeniar, greziar, italiar eta afrikarren auzoak, hizkera ezberdinetan kalakari, beraz, denda eta tabernetan, non‑nahi entzun zitekeen gisa honetako esan arrunta, hemen denak gara arrotzak.

Egun berean bapore batek Frantziatik urrun eraman zuen. Zerua urdin, garbi eta aratz. Itsasoa ispilu. Arratsarekin batera ezkutatu zitzaion atzean uzten zuen hiri xuria eta une honetan bere lurra abandonatzen duen gizonari sortzen ohi zaion damuaren koska eta ziztada labur baten antzekoa sentitu zuen  barne‑muinen sakonetan. Baina lipar batez soilik iraun zuen.

Mediterraneoko itsas bidai hau, Brasilgoa ez bezala, guztiz atsegina gertatu zitzaion. Baporeko gelak eta egoitzak erosoak ziren eta ongi apailatuak. Bidaiarien giza taldea ttipia baina hauta eta arraia. Egipton garai hartan kontsul jenerala gisa zegoen Charles Cochelet jauna itsasontzian zihoan eta luze elkarrizketatu ziren. Solas bizi‑bizia zuen kontsulak. Irudimen eta jakituri handiz hornitua,  bere hitzarekin batera bai Europan, bai Asian eta bai Afrikan barrena zebilen  Anton plazerez‑plazer eta gustorasko. Frantses  inperioaren leku ezberdin eta paraje miresgarriez mintzo zitzaion, ia orotan ibilia baitzen Mendebaldetik Ekialderaino, bai  bidaiari  arrunt gisa, bai kontsul modura frantsesen interesak zaintzen.

Xake jokoak Siria aldera zihoan  Estatu Nagusiko ofiziale bat ezarri zion aurrez‑aurre. Halaber Esmirnan bizi zen merkatari ingeles batekin jokatu zituen zenbait partida eta bitartean Indiako gora beherez mintzatu ziren. Honen Konpainiak Gange eta Indo ibaien arteko berrogei miloi biztanleko lurraldeak gobernatzen zituen etekin onik atereaz.

Livornon, 1600. urte inguruan Cossimo Lehenak eraiki kaietan, Civita‑Vecchian,  Napoleon Egiptoratu zenean ukitu portuan, eta Napolin gelditu ziren, baina azken honetara arribaturik ezina izan zitzaien desenbarkatzea, kolera izurriteaz joa jarraitzen baitzuen Marseillako hiriak eta Italiako Gobernuak erabakia agindu batez kutsagarria zitekeenez eritasuna, bertatik  zetozen ontzi guztietako bidaiariei lehorrera jaisten ez uztea.

Napoli hiriaren aurrez‑aurre oraino  gauez zerura sugarrak botatzen jarraitzen duen Vesubio sumendia ageri da. Hura bai ikuspegi miresgarria! Baina guztiz haserre dagoenean  beldurgarria ere dateke, bere magaletan diren herri anitz baitu estali behin baino gehiagotan buztin lohitsu eta hauts kiskalgarriez.

Stromboli uharteko sumendiak ere bizirik dirau eta ingurutik iragaterakoan ikus zituzkeen Antonek zeru izarztatuan suzko harriak igotzen eta erortzerakoan eguratsean itzaltzen. Aldamenetik  igaratean antzinako pelegrinek uste baitzuten han zegoela Purgatorioko sarrera, De Profundis, otoitza belaunikaturik ahots goraz ematen ohi zuten. Messina eta Reggio hirien arteko hertsiduran barrena egunez pasatu ziren branka beti hegoaldeari buruz zuzendurik.

Kosta garai eta  harkaitsuz inguratua duen Malta uhartera  iritsitakoan lehorrera jaitsi ziren. Benetan zoragarria da giristinoen eraikuntza hau. Garai batean izaeraz  irla eta gaztelu batera den honetan   zuten  beren kokaleku nagusia erdi‑soldadu erdi‑fraide ausart haiek, mendetan zehar geldiarazi zituztenak Ekialde eta Mendebaldeko musulmanen erasoak.

Espainia eta Alemaniako enperadorea izandako Karlos Vak Maltako zaldunei, hots, Joanes Jerusalemeko ordenako fraideei oparitu zien uhartea, Palestinaratzen ziren erromesen zaintzeari jarrai ziezaioten. Mila bostehun eta hirurogeita hamaikan turkoa garaitzen lagundu zuten, eta 1798an Napoleonek hartu, askatu  eta gobernatu zuen denbora laburrez berriro ingelesek bereganatu arte.

Lehen aldiz konprenitu ahal izan zuen Valettako parte zaharrean barrena, etxeek irudi xarmant eta guztiz erakargarriak sortzen zituzten angelu zuzenetan ebaki karriketan gaindi,  nola lezaketen lilura paraje hauek bidaiaria sorterria, adiskideak, familia ahanzteraino. Lehen ikuspegi eta iritziarren arabera bisitariari Malta uharteko egoitzen arkitektura eta eraikuntza ez

zeritzon ez frantsesa, ez italiarra, ez eta arabiarra, baizik eta beste zerbait, guztiz ezberdina. estilo ezberdinetako saltsa‑maltsa moduko bat, mendebaldeko seriotasun eta egonkortasunari ekialdeari darizkion mugimendu, ukitu eta ttantta arinak  erantsirik.

Bertako Eliza nagusia, noski, bisitatu zuen. Hango hilobiak, marmolezko mosaikoz eraiki gudari ospetsuen hilobiak, armarriz irudikatuak eta harri eder preziosez hornituak zeuden. Haien pean zeutzaten hauts bilakaturik hainbat mendetako zaldun harrokeriak, gizon handienen fatua ere hori baita, azken finean,  ezerezean amaitzea.

Malta osoa zaldun  haien oihartzunez eta oroitzapenez beterik eta jantzirik dagoen arren, Abbadiak bisitatu zuenean aduanetako zergez bere tresor‑kutxak ongiasko betetzen zituen Ingalaterraren menpe zirauen.  Antonen pasaia garaian Komunen Ganbarak  igorritako komisari bat zegoen uhartean herritarren eskaera, kexu  eta doluminak entzuten, zegokien moduan erantzuna emateko. Dena den, Ingalaterrak,  eskabide batzuei amore ematen bazien, justu kupeletik isur zitezkeen tanta eta xorta eskas batzuk besterik ez ziren izanen egarriz ito ez zitezen, eta ez zuen inolaz ere antzinako legediaren arabera bertakoek zeukaten burujabetza, askatasun osoa  beraien esku utziko.

Beste portu benetan atsegin eta ederra, aroa on denean, Syros da. Zikladetako Uharte multzoan dago kokatua. Atenasetik hurbil, bertan Atenas, Konstantinopla eta Alexandriako itsasontziak atseden hartzen dute. Arrada, ordea, irekia du eta arriskuz betea, itsasoa haserre dabilenean gogorki  astintzen baitute uhinek, eta ez da batere erosoa transbordoak egiteko. Antonen bistaurrean  ikatzez beteriko itsasontzi bat ondoratu zen baga handi batzuen eraginez. Pausaleku eta geldiune da beraz, eta hauek  laburrak ohi dira.  Haizeak baretu  eta kalma etorri zenean  itsasora abiatu ziren berriro, Egiptori buruz uharte harkaitz artetarik. 

Alexandriara partiadaren ondorengo bigarren igandean iritsi ziren. Fenelonek bere Telemake eleberrian pintatzen duen bezalakoa agertu zitzaion. Itsasoa bezain behe. Lehenik gisu‑labe batzuetarik zerura altxatzen zihoan ke xuri batez ohartu ziren, eta geroago itsas‑ontzien masta‑basoaz.  Hiria ez zen ia ikusten portu barnean sartu arte, eta oharkabean aurrez‑aurre hantxe aingurak boteak Mohamet‑Aliren flota ederra. Jakina den bezala, 1819az geroz bere armada handiari esker bereganatu nahi izan zuen otomandarren inperio osoa eta erreforma ugari hasi, baina azkenean Bretainia Handiak eta sultanak errenditzea lortu zuten trukean Egiptoko bizerrege izendatuz.

Arjeliako espedizioa Claudel mariskalarekin  jada burutua, Antonen anaia Arnauld zain zegoen Alexandrian, eta alokaturik zeukan etxe batera joan ziren atseden hartzera.

Ostaturako bidean, karriketan gaindi mutil koxkorrek inguratzen zituzten, eta eskua
luzatuz esaten:

‑ Baxix, baxix!

Alegia, limosnatxo bat faborez, bere arabiera eta komentzimendu dohainak frogatu nahian Antonek erantzuten zien:

‑ Mafix, mafix!

Hots, ez zuela deusik, baina anaiak komentzitu zuen hobe zela sos batzuek ematea bati, bakean utz zitzaten, hark uxatuko baitzituen besteak.

Biharamunean moezinaren otoitzekin batera esnatu ziren goizean goiz, eta giristino otoitzak burutu zituen, Abisinietako paraje guztietan katolikotasuna ez izan arren osorik benetakoa, lurralde haietan giristinotasuna zelarik dotrina nagusia gauez lo lasaiago egingo zuen kontsolamenduarekin.

Kontatu zion Arnauld-ek bere bidaian izandako arazoak, hala nola Grezian zegoelarik hainbesterainoko maitasuna adierazten zioten frantsesa zen denarekiko ezen bere sosez ere maitemindu ziren, eta Alexandriara egoera tamalgarrian ia larrutsik iritsi zen. Patxa bisitatu zuenean, diban batean erdi etzanda errezibitu zuen xibuka erreaz, eta Artin-Bey interpretearen bitartez esplikatu zizkion Etiopiarako asmoak.

Dakikegunez, No deitzen zen  antzina Alexandria, gero Alexandro mazedoniarrak, Egiptoz jabetu zelarik  hiri zaharra zabaldu eta bere izena eman zion arte.  Demetrius Phalereas filosofo atenastarrak zuzentzen zuen Biblioteka ospetsuaz ez zen deus gelditzen, hiriarekin batera erre baitzituzten bertako seiehun mila eskuizkribu, musulmanen bizitza zuzentzeko Korana aski zelako. Hura bai izan zela galera tamalgarria, antzinatearen hainbat eta hainbat eraikuntza eder, sakon eta jakintsu hala gizon fanatiko zenbaiten burugabekeria basatiaz hondatu eta galdu baitziren betirako.

Alexandriatik El Kairorako bidea asto, mando eta gameluen bizkarrean egiten ohi zen, edota jerma deitu barku ttipitan,  Mohammed‑Aly‑k bi hiri hauen artean irekiarazi zuen Mabmurdiak kanalean zehar. Lehenik, ordea, Rosetta bisitatu zuten.

Hemen Abu Hassan‑en lorategi ederretarik ibili ziren. Kokondo, platanondo, muxikondo, zitrondo, Arabiako jasminak eta Europan ezagutzen ez ziren zuhaitz eta landare urrintsuen artean. Bide xidorrak errekatxo eta kanalez zeharkatuak zeuden, eta zenbait lekutan Zuberoako paraje basen antza zuen. Hemen, alabaina, zuhaitz eta loreak ematen zuten itzalagatik eta usainagatik landatzen zituzten, eta ez eman zezaketen zur edo fruituengatik.

Abbadia anaiek ontzitto bat hautatu zuten eta fardel, baliza eta ekipamendu guztiak bertan ipini ondoren, bi egunen buruan zenbait jakintsuk Munduko Zazpi Eraikuntza Miresgarrienen artean dauzkaten Piramide famatuak begiztatu eta pixkat geroago iritsi ziren antzina Gion deitzen zen eta orain El Kairo izeneko hirira.

Lehenik Botta jaun kontsularengana joan ziren bisitan, beren asmoen adieraztera eta aholku eske.

Asto biren gainean bazihoazen Abbadia anaiak El Kairon barrena, hiriko murruak igaro ondoren kale hertsietan gaindi. Hemen sentitu zuen lehen aldiz Antonek europear zibilizazioaren hutsunea. Dena zen bizi-bizia eta higi-higia karriketan. Han nahasten ziren konfunditu gabe Patxaren soldadua eta inoiz militar diziplinarik onartu gabekoa, gerriko lodian puinala eta pistolak zintzilik zeramana. El Kairoko musulmana bere burukoihal zuzenaz eta txilaba luzeaz jantzirik, judua buruko beltzaz eta kopetetik zintzilik ilaje barrazkilatuak hornigarri, katolikoa buruko xuri ongi plegatuaz eta tintontzia gerrian, zeinek adierazten zuen jakintsuen mailakoa zela, eta berdintsu jazten zuten armeniarrak, koptoak beren sudur zabal eta ezpain lodiz ezin nahasiak, Esfinjearen pareko, kaba edo konfiantzazko morroiak turkoz jantziak eta mamelukoen gisara setazko gerritik sable uztaiduna zintzilik…

            Denak ziruditen kronika zaharretarik ateratako pertsonaiak, eta Abbadiatarrek erdi aroko hiri batean erabat murgildurik zeudela ohartu ziren. Ofizio ezberdinetako jendeak kale eta gune berdinetan bizi ziren, eta mundu guzti haren soberanoaren indarraren poderioa guztiz ahalduna nabaritzen zen arren, oso gutxitan ausartzen zen han erabiltzera.

Hirurehun dorre ikus zitezkeen masta oihan baten antzera zitadelatik begiratuta El Kairo hirian. Karrika guztiak zeuden m
undu zalapartari batez beteak. Astoak ez ezik, ez ziren falta beduinoek zuzenduriko gameluak, ez eta tximuak dantzari edozein zokotan beren zaindarien aldamenean. Hamaika zoko zakuz beteta eta hamaika mahai gaiez blai eta dena salgai.

Ikuskizunik liluragarriena, ordea, iritsi‑berri batentzat begitartea estali gabe, ilajea aske eta titiak airean dantzan ari ziren raghuaz deitu neskatxen mugimendu lizunkeriaz beteak ziratekeen. Batzar nagusian  halaber, mila denda ezberdin topa zitezkeen eta bertan alfonbrak eta tapizak, zilar eta urretegiak, talabartegi eta zapatategiak, perfume eta usaindegiak, kolore eta usain orotariko espezieriak, oihaltegiak eta jazkindegiak inguru‑minguru.

Saltzaileek ez zuten bakean uzten arrotzik zerbait erosi arte, baina  ohiturari jarraiki gauza guztiak beren prezioaren balioa erdira jaits zitezkeen saiatu eta pazientzia apur bat hartuz gero, gainera ez ziren pozik gelditzen errazegi saltzen bazuen lehen aldiz emandako prezioan, eta gauza bakoitza eskaintzean haren balioa goresten bederen ordu laurdeneko solasa botatzen zuten. Antonek esklabo merkatuan gaztetxo eder eta malerus bati galdetu zion, nolaz iritsia zen egoera hartara eta honek erantzun zion:

‑ Amak egur bila basora afariaren prestatzeko bidali ninduen, eta abarrak biltzen ari nintzela zuhaitz tartean ezkutaturik eta ikusi ez nituen gizon batzuek ahatapatu, lotu eta berekin eraman ninduten. Geroztik behin eta berriro, ez dakit zenbat aldiz saldua izan naizen. Eros nazazu eta zerbituko zaitut ontsa.

Ez zitzaien egoki iruditu abbadiatarrei eta bidaiarako beste erosketa mota zenbait egindakoan, atseden hartzera  ostatura joan ziren eta hemen belaunikoak gurutzaturik, ohitura hartu‑asmoz arabiar poesia‑liburu bat eskuan, eta arabiera‑frantsesa hiztegia aldamenean irakurtzen hasi zen:

Alda zaitez maiz egoitzaz, biziaren eztia aldaketan baitatza… Urtegi batean geldirik dagoenean laster usteltzen da ura, eta hondar hobi baten gainetik igarotzen bada aratz eta garbi ikusiko duzu, baina gelditzen den une berberetik ozpin‑ozpina bilakatzen da.

Oihanetik ez balitz lehoia higituko nola harrapatuko luke bere ehizakia? Fletxa arkutik ez bada urruntzen nola da helmugara iritsiko?

Mehatze barnean datzan urre‑hautsa lastoaren parekoa da eta aloesa bere sorterrian zur arruntaren antzekoa.

Euria ari zuenean, benetako jaia eta bozkarioa zen kairotar pobreen artean. Umeak karriketan lohiz beterik zebiltzan putzutan erdi larrutsik sartu eta plaxta-plaxta apo beltxaranak bailiran ateratzen ziren, oihukatzen zuten bitartean, Nil al‑Mubarak, Nil al‑Mubarak! Alegia, bedeinkatua dadila Nilo.

Nilo ibaia gizendurik datorrenean eta urak garaiak, ertzetik lautadan ageri dira ostertzerainoko baratz urrunak. Palmondoak, sikomorak, arroza soroak non‑nahi. Oro jendez beterik, eta krokodilo batzuek ere bai ibai‑ertzeko zelaietan etzanda eguzkitan.

Egun batez Lur‑Sainduetako fraideen komentura joanak zirelarik abbadiatarrak astiari bere etekina ateratzeko asmotan arabiera hizkuntzako irakasle baten bila, abade nagusiak esan zien:

‑ Begira, hemen dago Giuseppe Sapeto aita, Lazaristen Kongregaziokoa, Sirian arabea ikasia da eta agian aholku onen bat emango dizue.

Sapeto gaztea zen eta sutsua, benetako misiolari katolikoa. Kontatu ziotenean Etiopiarako bidea egiteko asmotan zebiltzala, nola antzina ere beste italiarrak 1400. urte inguruan Antonio Bartoli merkatari fiorentinoa eta Pietro Rambulo sizilianoa paraje ezezagun haietan ibili izan ziren. Gero Berry‑ko dukeak napolitano, frantses eta katalan batez osaturiko   lehen enbaxada igorri zuen lurralde urrun haietara. Bi fraide etiopiarrek parte hartu zutela Firenze‑ko kontzilioan 1441ean, baina ez zetozela zuzenean Etiopiatik Jerusalemeko egoitzatik baizik. Ignazius Loiolakoak, Jesusen konpainiaren sortzaileak, nahi izan zuela ere bertara joan, baina berari ezina gertatu bazitzaion konpainiako jarraitzaileek eutsi ziotela ideiari eta egia bilakatu fundatzailearen asmoa. Pedro Paez misiolari argiak lortu zuela Susenios‑en garaian XVII. mende hasieran honek Erromako garaitasuna onar zezan, baina  Alfontso Mendez‑ek indarra eta bortxa erlijioaren zabalkunderako  erabili zuenez Negusa behartua aurkitu zen bere semeagan abdikatzera eta Fasilides enperadoreak bidali eta desterratu zituela betirako lurralde haietarik misiolariak, hauetariko bi kaputxinok Agathange Vendôme‑koak eta Cassien Nantes‑ekoak martirioa sufritu zutelarik Gondar‑en.  Bazela bi mende jesuitak eta frantziskotarrak bertatik bidali zituztenetik, eta Lurralde Garaietako legediak heriotza zigorpean debekatzen zituela misiolariak han sartzetik, paganismoa eta fanatismorik krudelenetarikoa jabeturik zirela  lehen Kristorena zen erresuma hartan…

Istorioak  berehala piztu  eta kilikatu zuen Sapetorengan martirioaren esperantza eta bere burua bidaide izateko fite eskaini zuen. Beraz, pentsatu zuten Abbadia anaiek bandera eta gurutzea batera, zientzia eta erlijioa elkarturik joan zitezkeela egoki.

Arnauld-ek eta Antonek hautatua zuten negua bidaia hasteko une egoki gisara, baratxe-baratxe ohitzen joatearren beroetara. Portugesekin gerratean ibilia zen Sapetto, El Kairon erdi‑galdurik aurkitu zuten ingeles bat. Ingelesa mister Richards deitzen zen eta topatu zutenean islamera konbertitu nahi zuten bi musulmanengandik ihes ezin eginik zebilen.  Hemen alokaturiko  Ali izeneko morroia,  etxeko betiko zerbitzari Domingo, Arnauld eta Antonek osatzen zuten espedizioa.

Beraz,  Nilo ibaian goiti abiatu ziren, 1837ko abenduaren 25ean Niloko uretarik eskuz hartu eta ahatara edan ondoren, begiak itxiz eta asmo berezi bat adieraziz, alegia, ur haien etorki misteriotsuak aurkitzea.

Bidean utzi zuten bi mila eta seiehun urte Kristo aitzin eraiki ziren Keops, Kefren eta Mikerinosen Gizeh-eko piramideak eta haiekin esfinje ospetsua, hots, erdi‑lehoi, erdi‑gizaki den harrizko irudi digantea. Ezker‑eskuin Memphis, Beni‑Hasam, Tell el‑Amarna, Assiout, Sohag, Abidos eta mila zazpiehun eta hirurogeita zortzian Bruce iritsi zen bezala Qeneh‑en sartu ziren. Hemendik  inguruko Luksorreko tresaurak ikustera joan ziren. Emile Prisse d´Avennes,  garai hartan Edris Effendi  izenpean estaltzen zen egiptologo frantsesaren jauregian ere izan zitezkeen, kasu. Turkiar gisara jantzi arren hau eta abbadiatarrak arabiarren modura, berehala ohartuko ziren frantsesak zirela hirurak, eta bere bizitza gora beherak kontatuko zizkien Effendik kafea hartzen zuten bitartean tapiz ederrez hornituriko sala handi batean almoadetan erdi-etzanik

Jaiotzez Belgikako mugan dagoen Avesnes‑sur‑Helpe herrikoa zen. Ingeniaritza eta arkitektura ikasia, Greziako independentzia gerlan Lord Byron‑ekin parte hartua, Mehemet‑Ali‑ren zerbitzuan izandakoa, eta Damietako defentsa eraikuntzak  zuzentzen izan zelarik hieroglifikoak aztertzen aditua.  Ingelesa eta arabiera ere oso ongi menderatzen zituen.

Syout‑en zelarik bertako gobernadoreak preso hartu zuen, orduan frantsesa zela erantzun zion, baina Patxak beste honakoa:

‑ Musulman bilakatu haizen une beretik hire nazionalitateari uko egin diok.

Eta makilakada mordoa jasatera zigortu zuen. Orduz gero,  erromesak bezala, batetik bestera ibilia zen, ikertze miaketak eginez, tenpluak irudikatuz, ingeniariei laguntza eskainiz, eta gero eta gorroto handiagoz begiratuz ingelesak. Ondasun jabetzaz oso ideia bitxiak zituen, zeren eta ona gertatu omen zitzaion abentura batez kontatu zien:

            Jainkoek  eta jainkosek  hala nahirik nonbait, edota fatu urrikalgabeek, auskalo nork dakien, ez naiz nehoiz zoriontsu izan. Halere behin Fortunak ia ia bere eri zoriemaileez ukitu ninduen.
Istripu triste batek eragotzi zuen hori, ordea. Asmatu nuen ekintza guztiz erraza eta segurua zen. Indietako postariak Alexandrian  desenbarkatzen zuen hilero bi aldiz, eta hogeiren bat  gerlari barbarin zaindari zuela berrogeita hamar gameluen gainean iragaiten zuen desertua Suezeraino. Ingalaterrako postak beti zeramatzan berekin  ez

bakarrik gutunak, baizik eta balio mugagabeko urre mordoa. Nik ongi ezagutzen nuen Suez aldeko basamortua, eta nere kolpearen detaile guztiak xehetasun handiz prestatu nituen. Mapa batean nituen ongi seinalatuak putzu guztiak, baina lagun batzuk behar nituen ekintza onik burutzeko. X,  Y eta Z adiskideei,  ‑ atzerritarren koloniako izen ezagun batzuek aipatu zizkien ‑, plangintza adierazi nien eta onartu zuten prozedura modua. Desertuan ezkutatuko ginen, eta agertu bezain laster espedizioko lehen lauak buruan tirokatuko genituen astirik izanen ez zutelarik oiene esateko ez tiroz erantzuteko, ez eta deusetarako. Barbarinak ere erasotuko genituen eta berehala gameluen jabe  eginen. Zakuak ireki eta hantxe bertan su emango genien banku‑nota, agindu eta letra‑kanbio guztiei. Urre eta zilarrak  parte berdinetan banatuko eta, gamelu aski izanen baikenuen,  bakoitzak bahituaz batera bere bidea  hartuko zuen. Nere asmoa Etiopian sartzea zen, eta hemendik, susmoak desegitearren Londresera itzuliko nintzen, Negus‑aren seinalea eramanen zuten urre‑zilar‑lingoteekin. Dena prest zegoen eta nerekin baneukan mahari lasterkari bat ere, gai zena korrika,   gelditu eta atsedenik hartu gabe berrogeita hamar kilometro ibiltzeko. Arrakasta izanen genuen, ez zegoen neholako dudarik, ez zalantzarik. Baina badakizue zerk eragin zidan porrota? Zoratzeko gauza da eta Fortuna jainkosan ez sinesteko modukoa. Bizi zen nere etxean andere antzu, txatxu eta musulman bat  bere egoeraz lotsa zena eta inguruko emagin, sorgin eta albaitero guztien aholkuen bila zebilena eten gabe.

            Harmailetan, pasiloetan, sala guztietan intxaurrak ipintzen zituen, ezen esana zioten andere antzua haurdun bilakatzen zela ustekabean gizon arrotzak intxaurren  bat zanpatzen eta txikitzen baldin bazuen. Arratsalde batez, ekintza egitera gindoazenaren bezperan, hain zuzen, eskailerak jaisterakoan intxaur bat zanpatu nuen, ez zen hautsi baina bai ni muturrez aurrera eta zangoz gora erori eta erorketaren eraginez txurnioa bihurritu zitzaidan. Sei astetan ohean etzanda pasatu behar izan nuen, intxaurrak, andere antzuak, deabruak eta zeruak madarikatuz, eta batez ere nere fatu beltza. Ekintzak pott egin zuen, beraz, eta nere lagunek eta neuk erabaki genuen saio berririk ez egitea, ez tentatzea berriro Fortuna jainkosa, zenbait gauza ez baitira bi aldiz entseatu

behar. Nere amorrazioak ez zuen mugarik izan, noski,  Times berripaperean

irakurri nuenean   erasotu behar genituen Indietako postak 280.000 libera esterlin urretan, eta zazpi miloi  libera zeramatzala. Sekulan gehiago ez naiz kontsolatu izan ahal galera hartaz, pentsatuz zein nolako bizimodua neramakeen nereganatu izan ahal banitu  sos haiek. Zazpi miloi intxaur kaxkar alu batek galaraztea ere!

Kontsola zitekeen Effendi jauna, ordea, bere miaketetan ebatsi  tresauren salmentetan lortutakoarekin eta Nilo ibaian zeukan bidaiari‑ontziak ematen zionarekin poltsikoak ongi hornituak baitzituen. Gizonaren urre‑goseak ez du, tamalez, mugarik. Aholku gisara esan zien:

‑ Har ezazue hau beti kontutan. Non fida han gal. Ez zaiteztela inoiz musulmanez fida. Giristinoak zarete eta  beti izango dute  bihotz barnean zerbait fedegabeei ezkutatzeko.  

Qenah‑eko herria abenduaren hogeita bostean utzi zuten astelehenez. Beraz,  gameluen konkor‑bizkar gainera igo eta desertuan sartu ziren azken palmondoak agurtuz.

Egunero hamarren bat ordu ibili ondoren ostiralean ilunabarrarekin Qusair‑eko hondartzara iritsi ziren, denda Itsas Gorriaren hegian eraiki zutelarik.

Arabeek hainbeste maite dute gamelua, beronen ekintza guztiak irudimenez eta fantasiaz janzten dituztela. Diotenez, gauza omen da, egun t´erdi lasterka ibiltzeko atsedenik hartu gabe, orduan batez beste hamar kilometro ibiliz. Frantzian askotan entzuna zuen Antonek gameluak oso apalak zirela. Apalak esatean leloak zirela adierazi nahi bada, ez dago dudarik hala direla, baina bestalde zaldia edo elefantea bezain hezkaitz dira. Ez dio axola gameluari norbait bere konkor gainean daraman ala ez, martxan jarriez gero zuzen baitihoa beti, bidez aldatzeko gai ez delako bakarrik, eta, beraz, elorriren edo hosto berderen bat topatzen bad
u bidertzean hara zuzenduko ditu bere zango luze, oker eta konkordunak, hain baita mugatua bere norabidea. Ez du inoiz ahaleginik burutuko jaits zaitezen bere bizkar gainetik, duen zentzutik at baitago hau, eta erortzen bazara ez da, noski, geldituko, ez eta batere arduratuko. Ikusten duen lehenak har dezake bere nagusi bilakatuz modurik errazenean. Norbait gaineratzen zaionean soilik ohartuko da gainean daramala, eta bere suge antzeko lepoak masail izugarriak irekiko ditu hozkatu nahiz eta orro ikaragarri bat jaulkiren du pairatzen duen injustizi modukoaz kexatzeko edo. Hitz batez esateko, ez da etxe aberea, basapizti beldurgarria  baizik, baina lehen lelokeriak apaldu zaizkionean pairakorra da guztiz

eta daitekeen animaliarik zozoena. Halere, abere guztiak bezala, gidariak gaizki tratatzen badu izugarri krudela bilaka daiteke kasu honetan bezala. Hona gertaturikoa.

Behin hamalauren bat urte zituen gameluzain gazteak makila luze eta finez bortizki astintzen zuen ezker‑eskuin azpikoa, noiznahi ohiko bidetik ateratzen zitzaiolako. Gameluak bururatu zuen  ez zuela merezi gaztigu eta pairamendu hura, eta mendeku bat pentsatu edo zuen. Egun batzuk beranduago bazetorren gameluzain berarekin oraingoan zamarik gabe. Ikusi zuenean ez zetorrela inor ostertzean, batera eta bestera ongi behatu ondoren bakarrik zegoelakoan, eman zuen urrats bat aitzina, harrapatu zuen hortz tartean gidari gazte gizagaixoa burutik eta airera bota zuen ahalik urrunena behin eta berriro akabatu arte. Bere hilketaz aseturik,  hartu zuen berriro bidea harro‑harro deus gertatu izan ez balitz bezala. Tamalez jendea urrunegi zegoen laguntzarik gidariari eskaini ahal izateko, baina iritsi  zirenean gamelu mendekari harengana lepoa moztu zioten, mendekurik sekula gehiago pentsatu edota egin ez zezan, haren gorputik balia zitezkeen larru, haragi, sabeleko urzahagiak hartuz eta beste guztia arrano eta putreentzat utziz.

Qusair‑era iritsi zirelarik, beraz, berehala lehiatu ziren txabola on eta zabal bat alokatzen.  Bere barnean berrogeita hamarren bat marrokiar zituen  denda  edota Baghlé ´sabela´  deitu baten atzeko alde alaia suertatu zitzaien.

Belak prestatzen ari zirela txabolattoan sartu nahi izan zuten La Meccako pelegriek, eta eztabaida baten ondoren zeruak eta Allah‑ren izena aipatzen zuen magrebiar batek Arnauld-i bere maginan zeraman ezpata kendu zion eta burura kolpea botatzen hasi zitzaionean Domingok besotik heldu eta ezpata utz zezan  lortu zuen. Magrebiar guztiak oihuka eta garrasika hasi ziren orduan beren  maginetarik alfanje izeneko ezpata makurrak atereaz.Arnauld. eta laguntzen zituen gazte inglesa, Richards. jauna, berehala desarmaturik gelditu ziren. Bazirudien dena odol putzu  batean amaitzera zihoala berehala, zeren libre eta armaturik zen bakarra, Anton, bere gaztetasunaren harroan prest zegoen tiroz akabatzeko beretariko bat erasotzen zuen lehena. Alabaina beraiekin zegoen Sapeto misiolaria diplomazia handiz mintzatu zitzaien  konprenitzeko moduko arabez errabia bizi ziren magrebiar haiei eta baretu egin ziren, aldameneko itsasuntzi batera igo, bertatik geldirik mantendu, eta Qusair‑eko gobernariari abisua pasatzen zioten bitartean. Hau berehala agertu zen. Husein‑Agha-k, turkiar guztien antzera, galtza zabal, oihal koloreztatua buruan eta sudur luzea  bezainbat odol‑hotz eta kirio orekatu frogatu zituen. Marrokiar asaldatuari deusere esan gabe masaileko

bat eman zion lehenik eta, zakur fedegabea, entzun arren itsasontzira igo zen lasaiasko, ondoren denak bere dibanaren ingurura gonbidatu zituelarik.

Hasi zen, beraz, abbadiatarren kexuak eragindako epaia. Husein‑Agha erromesei zuzendu zitzaien solas luze batean, funtsean esanez, ez zekiela zer egiten zuten han, eta gaineratuz frantses zuriak beraiek baino handiagoak zirela.

‑ Haundiagoak? ‑ galdetu zuen marrokiar batek‑.

‑ Haundiago direla, esan dut, ‑ihardetsi zien gobernadoreak‑, zazpi urte luzez  beraiekin bizi izan naiz eta badakit ongi zer diodan.

Hau zioen bitartean bihotz‑eriak elkarrenganatzen zituen eta gero marrokiarrengana hurbilduz esan zien:

‑ Bada zuen artean ezpata atera ez duen gizonari maginatik kentzea  zilegiztatzen duen legerik ?

‑ Ez, ‑ erantzun zuen gizon samaldak‑.

‑ Beraz hori egin duenak gaizki egin du.

Juje batengan baietza gogo hark harri eta zur utzi zuen Anton.

‑ Bai, bai, gaizki egin du, ‑ erantzun zuten pelegriek‑.

‑ Beraz, zeureon hitzek kondenatzen zaituzte.

‑ Nik ez diot alfanjea kendu.

Esan zuen Fez hirian jaioa zen Gondor delako batek, honela deitzen baitzen, baina  lekuko guztiek hantxe bertan gezurtatu zuten.

‑ Orain, ‑esan zuen gobernadoreak‑, zein da aukeratzen duzuen zigorra?

‑ Ehun kolpe.

Une honetan Elior izeneko Bethleengo kristaua eta frantses ajentea zena mintzatu zen:

‑ Barkaidazue, baina gizon hau marrokiarra izanik frantses pasaportea darama eta ezin zaio zigorrik pairarazi.

Izpiritu ahuleziatzat jo zuten abbadiatarrek Elioren on nahi hura eta alde batera eramanda komentzitu nahiz mintzatu zitzaioten esanez gobernadorea ohoratuko zuela onartzen bazuen zigor hura ezartzea.

            Ez balitz frantsesen menpe dagoelako, ‑ esan zuen gobernadoreak‑, bostehun kolpez zigortzea aginduko nuke gustorasko.     Memento honetan zigor emailea aitzinatu zen, eta ozenki adierazi zuen pena izanen litzatekeela halako gizon gaiztoa ez zigortzea. Azkenean, Elior-ek, legez zigorra deusezta zezakeen bakarrak, erdibideko epaia hartu zuen eta berrogeita hamar

zigorkada agindu zituen. Eta berehala Husein‑Agha‑k etzanarazi zuen marrokiarra ahuspez eta beraiek ezarri zizkion bizkar biluztu gainean lehenbiziko hamabi kolpeak, ondoren makila zigorgileari pasatu zion

eta hau oso gogo onez bere eginbeharra betetzen saiatu zen. Bizkitartean zigortuak boza goraz Koraneko lehen kapituluetako laudoriozko‑bertsoak errepikatzen zituen eten gabe behin eta berriro:

‑ O fededunak, zeruko laguntza eska ezazue otoitzaren eta pazientziaren bitartez, Allah pazientziadunekin baita.

Eta zigorra amaitu zenean, altxatuz eta doinua batere igo gabe esan zuen:

‑ Ala jainkoa! Ederki jipoitu nauzue.

Kategoriak
Urtziren ''Beta'' liburuko olerkiak

Bagetan

B

 

BAGETAN

 

Arroken arteko pausuak

goiz eguzkitsuen testigu,

olatuen musikaren lagun

eta zaborren dekoratu kamuts

itzalik gabeko berotasunean.

Hitzak,

pentsamendu nahasiak,

ontzi bat urrunean,

alegiazko etorkizuna

surfariak dantzan,

bizitza dantzaleku erraldoian eroria

ta gu nola iritsi gara honaino?

Zer esan nahi didazu Sagueseko katu maitea?

Zergatik ezin ditugu gure tristurak olatu iragankor bihurtu?

Apar artean dantza hobeto egingo bagenu,

Taula ohera eraman,

grina ur gazian jantzi,

urazpian ozen kantatu,

paisaiak

bihotzeko katuaren arimari entzungo lioke

pausuak ez lirateke pausu hutsak,

itsasertza, salbaziorako eremu,

uneko babesleku libre,

afari goxoa irudimenarentzat,

edateko olatu dantzarien apar zuku

eta postrerako

katuen ametsak

ostertzean

 

Kategoriak
Urtziren ''Beta'' liburuko olerkiak

Amets

    

A

 

Amets

 

Amets, zatoz iada nigana, nigana,

Nago GoGo gordeta ta

tarta helada da dana ala nada?

dana nada nada dana.

 

Nabaria           da        haria    desvaria           maria

ia         iaba     ba        babalore          lore      ore       oreina

ina       hemen izango bazina

imagina           jiña      piña kolada     olada

 

hola da bizitza hitza

lapurtu ziguten            ten       tente    jente    enteratu gaitezen

zen      zer izan zen

gure ametsen   itxaropenaz

 

penaz   galdu ditugu

baina   berreskura ditzakegu

dena baita posible       pausible

dena baita

zure ametsaren fruitua

Kategoriak
Beste idazle batzuk

Patrizio Urkizu Maritxalarren bertsoak

PATRI URKIZU MARITXALAR (Lezo, 1906-1983)
Nere azterketa 1910etik 1973ra
101. Guitet kopainia frantzesian
Lana egiten nuan,
Lansari ta lege berritzen
Nabilen orduan
Ez nere borondatez
Bainan bearra zegonez,
Nagusi, langile arteko
Sindikatuen bitartez
102. Errepublika egon arren
Orduan agintzen
Eusko langileentzat
Etzan erraza ondo ateratzen,
Juradu mistotako
Epaitzaren bildurrez
Patronalian jokatu gendun
Gure alkar izketa.
103. Suso lege gizona bestia
Frantzes Mr. Van der Menlebruk
Asentxio Lasa gure
Eusko laguntzalia,
Ondo atera ginan
Burruka ontatik
Bainan etzan izan luzaroko pozik.
104. Lau ilabete zituan
Azkena jaioak
Entzun genituenian
Gerrako lenengo otsak,
Nola eskubi ala ezker
Euskaldunon aurka
Ta euskaldun txar asko
Gure artian sartuta.
105. Onela igaro ziran
Lenengo egunak,
Nola menderatu
Armatu ziranak
Txuri eta gorriyak
Euskaldunen aurka.
Ta zenen tristia dan
Anai arteko burruka!
106. Erriko agintariak
Bear zuten txandatu
Erria une onetan
Ezin zan fiyatu,
Agindu bat iritsi zan
Goi agintarietatik
Frente popularran
Izendatzeko erriko indarrekin.
107. Alderdi nola batzokiko
Komunist ta Ugeteko
Ta esuko langiletako
Danon artean frente ori osatzeko,
Izan genitun bileratan
Izen askoren artian
Neria ere antxe
Langiletatik azaldu.
108. Ezker ta españolisten mende
Ez utzi nai erria,
Sortu zitzaigun komeria,
Ez da erraz emen agertzia,
Alde guzietan beti bildurrez
Erriarentzat janaria
Sortzen ere etzan errez,
Inguruan asi baitzan eskaxia.
109. Gerraren tankerik
Inork ematen ez,
Ta errepublikanuen izenean
Gorriyenak jabetuez,
Ekin genion zerbait
Erria zuzendu nayez,
Asi baitziren bildurtzen
Txapel gorrien egintzez.
110. Onela azaltzen dira
Darieta aldian reketiak,
Erriak gogoan dauzka
Aiek egindako kaltiak,
Esku utsik arkitzen zan
Artian erri guztia,
Geroko ere itxaropenik ezan
Ura zan gauza tristia!
111. Papelera atzian
Zegon baserri txiki bat
Etxetxo izena zeukan
An bizi zan euskal sendi bat
Bi aldetako tiruan
Arriskoetatik iges
Egin nayan etxetikan
Atera orduko ama bi semek
Il zituzten bidean.
112. Guardia asaltoko ta reketiak
Eriotz auk egin zituztenak
Iltzea aski etzala
Puñalaz gerritik pasa bi semiak,
Erriak zer egin
Kemenik eta armik ez genun
Erriak azken agur saminan
Ondo naigabean erantzun zun.
113. Gauzak dijoaz garrazten
Errian berriz eskopeta
Zaarekin munizio gabe
Guardiak egiten
Gure berrik gabe
Donostittik dator ordena
Orden pubkoen izenean
Erriko zenbait detenitzea.
114. Goizeko abionak gure lurreta
Napar aldetik sarrera
Zabalduaaz erriari bildurra
Etzun luzaro igaro orrela
Egun gutxi barru ez naiz
Oroitzen ziur eguna
Goizeko bederatzi inguruan
Lenengo bonba bota zutela.
115. Bigarren egun negargarria
Erriko zakar biltzailea
Bere zaldiakin eta zakarrekin
Jetsitako bere ilobatxua
Neskatxa ua amabi urtekua
Beste sei urteko neskatila
Txoil elbarritua hospitalara
Eraman ta laister zeruratua.
116. Gurutz donearen
Lezoko errian
Onela bonbardeatuaz
Eskubi izenean?
Emen asten da guda gogortzen
Erri mindua sutzen,
Goiagintariak agindutakuak
Izendatuak detenitzen.
117. Eguna argitu orduko
Abionaren bildurrez
Erriaren morala atxikitzen
Etzegon oso errez.
Orduan nere kolkorako
Pentsatu nuan
Donostiaya ez due bonbardeatuko
Eurei komeni ez zaiolako.
118. Ulia azpiko Gasparrenean
Kuñadu ta koñata nauzkan
Bizitza batian
Nik galdetu nionean
Zer iruditzen zaioten
Bonbardeuan beldurra
Nere pamiliyai kentzearren
Aien etxera eramatera.
119. Ondo zegola eman ziraten,
Eurek erantzuna
Emaztea ta lau aurrekin
Gasparrenea jun giñan
Bildurrak eginda
Erritik asia zen
Jende asko ateratzen,
Zenbat denborako ez gendun
Inork pentsatzen.
120. Neretzat lasaitasun bat
Seguru zegola sendia
Aizpa ta koñaduan
Etxian bizitzen jarrita
Nere sendiarentzat
Izango etzalakoan
Geriza oberik
Nola nik ez naukan gelditzerik.
121. Errenteriko monjetan
Reketiak sartu ziranian
Koperatibako gauzen
Partiketak egin genituan
Sako bana jateko bakoitzari
Denborik etzegon galtzerik,
Laister eraman nion sendiari
Ez jakin noiz arte agurturik.
122. Gobernuak menpetuko zuela
Ta egun gutxiko iraultza zala
Erriak ala uste zuan,
Bainan ez atera pentsatu bezala,
Nere asmoak amets izan ziran
Gauzak okertuta luzatu ziran
Ez naukan ori nere asmoan
Lau urte igaro etxetik kanpuan.

Kategoriak
Patriren testuak Poemak

Balada berriak II

II

 

ENBARK´ADI EIJERRA

 

 

                                                           Enbark´adi Eijerra,

                                                           Ator nigaz yatera,

                                               Afalondoan kopla zenbaiten ematera.

 

                                                           Enbark´adi Eijerra,

                                                           Elkarrez gozatzera

                                               Elkarrez gozatzera eta gauon pasatzera.

 

                                                           Enbark´adi Eijerra,

                                                           Mila legua nabigatzera,

                                               Mila legua egin eta kantu kantatzera.

 

                                                           Ontzira zen Eijerra 

                                                           Belak mastetan gora,

                                               Belak mastetan gora eta izarren artera.

 

                                                           Lobelar gabe Eijerra

                                                           Zuen kapitainak dasta,

                                               Itzul, zioen potñoz, berriz nigana.

                                                          

                                                           Urrunean Eijerra,

                                                           Dastatuz ortzadarra,

                                               Deihadar gorriz ari da ilunabarra.

 

                                                           Jauregiko Eijerra

                                                           Ez dago zain leihoan,

                                               Kapitaina eta Eijerra gogoz dabiltz beleroan.

 

Kategoriak
Poemak

Balada berriak

Balada berriak

 

I

 

ENBARK´ADI, MARINEL

 

 

Enbark´adi, marinel,

Nahiz zerua den goibel,

Eta txapela jantzita dagoen Jaizkibel.

 

Urrunetik Larrun

Ia ez duk ezagun,

                                               Baina bihotzean izanen duk lagun kuttun.

 

Sirenahots epelek,

Saminezko eleek

Dei diagitek xuxurlari maltzur gezurtiek.

 

Uhinen zaldi zuriek

Beti ohi bezalaxe

Urreztaturiko hondartzan bukatuko ditek.

 

Portu urrunetako

Tabernetan gauero

Kantatuko ditek hamaika ixtorio bero.

 

Kaboak aska hitzak,

Oihalak heda hitzak,

Ziur balio duela urrunerako bidaiak.

 

Agurraren negarra

Ahanzten duk azkarra,

Itsasoa dabilenean zakar-zakarra.

 

 

 

 

Kategoriak
Urtziren testuak

Hedabide digitalak telebistaren aurretik

Irratiaren aurretik eta dagoeneko telebistaren aurretik daude hedabide digitalak mundu mailan. Nazio Batuen Digital life 2006 txostenaren arabera, mundu mailan gehiago erabiltzen dira Interneteko hedabideak telebista baino.
Adin tarteetako datuei erreparatuta, 18 urtez azpikoek astean 14 ordu pasatzen dituzte hedabide digitalei begira. Telebista ikusten 12 ordu egiten dituzte eta irratia entzuten sei ordu.
18-54 urte bitarteko kontsumitzaileek 16 orduz erabiltzen dituzte hedabide digitalak eta 13 ordu pasatzen dituzte telebistari begira. Irratia entzuten, aldiz, zortzi ordu egiten dituzte.
Joera horretan 55 urtetik gorakoak dira salbuespena: 16 ordu telebistari begira, zortzi hedabide digitalak kontsumitzen eta zazpi irratia entzuten.

Kategoriak
Patriren testuak

Agosti Chahoren kantutegia sarean

Susa argitateletxeak bere webgunean jarria du Agosti Chahoren kantutegia. 
 

Kategoriak
urkizuk

Patri Urkizu, Blogari.net-en

1969tik 2006ra bitarteko bibliografia osoa dakar blogak eta artikuluak eskatzeko aukera.