Agosti Chahoren obraz

Patri Urkizuk egindako hausnarketak Chahoren bizitzaz eta obraz Argia.com-en.

UNEDeko errebistan idatzitako artikuluak

Patri Urkizuk 1992az geroz Revista de lenguas y literaturas catalana, gallega y vasca-n argitaratutako artikuluak euskal literaturaz.

‘Unnen taberna’

 

 

            IGANDE hartan Madriden suertatu nintzen. Bakarrik negoen eta egun osoa niretzat neukanez gero patxada osoz orduak eta eguna igarotzeko erabakia hartu nuen. Esnatu nintzenean eta eskumutturreko erlojura behakoa bota nionean oraindik goiz zela ohartu nintzen eta loti alferrarena eginez irratia biztu nuen ezkerrerantz mugituz tekla. Ordu erdi bat begiak itxita, goxo-goxo izara zuri artean eta manta beroen pean igaro nuen jauzi bat egin eta aski da esan  nuen arte.

            Hortzak krema zuriz estali eta ikasitako moduan garbitu, beheiti-goiti eta goiti-beheiti. Bizarra moztu krema zuria eskuz hedatu ondoren masailean, eta dutxa freskagarria hartu, ongi neurtuz xanpua, orain ur beroa, ez hain beroa, eta bukatzeko ur hotzez astinalditxo bat. Toaila goxoz lehortu, bizarrondorengo lozioaz igurtzi plaxta-plaxta bi masailetan eta  orraztu ondoren betiko eran banoa ohiko arropa garbiz, eta leihoak ideki ondoren kalera.

            Madrideko kale zaharrek badute igande goizeetan halako xarma berezia. Ez da beribilen zaratarik entzuten. El País erosi nuen kioskoan. Idekita topatu nuen lehen tabernan sartu nintzen lasai mahaitxo batean eseri eta laranja zumoarekin batera kasfesnea eta txurroak dastatzeko asmoz.

            Munduko gora-beherak ezin okerrago dihoaz. Gerra Afganistanen, gerra Iraken, gerra Afrikan, eta gu hemen behale lasai gisara. Eduardo Haro Tecglenen zutabetxo labur, estu, zorrotz, ezkor eta adimentsua irakurri dut mundu zabaleko berrien aurrean, albiste ilun eta tristeetan gehiegi sakondu nahi gabe.

            Ordaindu eta goizeko eguzki printzen epela gozatu nahirik banoa Moyano aldapan gora, liburu kaxetetan geldituz eta denboraren poderioz erdi lizundu, erdi horixkatu diren liburuxka merkeak gainbegiratuz.Hain da aukera haundia, ordea, eta ene poltsikoa hain urria, ezen nahi nituzkeen liburu guztiak erosteko adina dirurik ez daukadan. Musika eta bertso zaharretan, folklore iker lanetan aditua den zokoan gelditu naiz apurtxo bat eta Aita Donostiaren edizio zahar bat erosi dut. Ez da merkea, baina eztare oso garestia. Honekin gaurkoz ase dudala liburu zaharrekiko nire barrengo gutizia eta gogoa, uste dut.

            Erretiroko parkean sartu naiz. Jendea, txandalez jantzia, korrika batera eta bestera, izerdi patzetan. Astia aprobetxatu nahiz edo, etekina beraien denborari.Gero hortxe omen datoz belauniko eta xurmioko okertzeak, ez dakit nongo zain-tiratzeak, lehertzeak eta bihotzekoak. Ez al da, bada, ederrago, pasealari presarik gabekoen gisan ibilalditxo luze eta arin bat ematea, zuhaitzak, jendea, jolasean ari diren haurrak, futbolean dabiltzan sudamerikanoak, begi-niniei plazer emanez kontenplatzea eta dastatzea?

            Ordu pare bat banabilela lasai eta barne-gogoetak beren bidea egiten ari dira nire buru ganbaretan. Uhartez-uharte ari zait nabigatzen gogoa eta hamaika egitasmo sortzen zaizkit itsas-ondotik ur azalera bere abiadura propioa hartu nahirik bezala, baina jakinik aldez aurretik sekulan ez direla gauzatuko ahal izanen, eta beren etorkizuna iluna dela, hitsa, ezerezean amiltzea.  

            Bazkaltzeko garaia iritsi zait, eta fino bat azeitunekin Etxegarai kaleko La Venencia taberna zaharrean, horma zaharkitu eta duela menderdia baino gehiago zuritu gabean zintzilikatuta dauden posterrak behatu ondoren, ikusten dut ere delako makila luze ontzitxo estudunaren azpian errepublika garaiko banderatxoa – gorri-hori-more  –ere mantentzen dela, ez dela utopia oraino erabat hil.

            Santa Isabel kaleko ostatu batean igandeko menua hartzera eseritzen naiz, beste begirada bat egunkariaren errebista eranskinari emanez. Zerbeza eskatzen dut, zeren Madrideko eguratsa dela edo ez dakit zer, hemen beste lekunetan baino hobeto, oso ongi sartzen zait garagardoa.Garbantzuak eta inguruneko salda gustagarria dago. Haragi xerra, turnedoa patata eta biperrez jantzia ere ez dago gaizki, eta besterik gabe kafea eskatzen dut.

Kontua ordaindu eta banoa Reina Sofia Museora. Rafael Alberti eta bere garaiari buruzko erakustaldia ikusteko gogoz eta irrikitan nago. Krabelina eta ezpata. Egia esan ez dakit, nola lot daitezkeen bi elementu horiek, baina bai, gerra denean batzuek bi elementu kontrako horiek lotzea lortzen dute. Egia da ere agintariek eta esposizioak asmatzen dituzten komisariek kontrakoak ere intereseko deritzotenean irensteko ahalmen haundia agertzen dutela Non ote da giltza? Dena light egiteko jaidura xarmangarri eta liluragarri horretan, akaso? Erreginari eskainitako hamalaukoak erraiak irauli dizkit, ordea. Irudi eta pintura eder, komentariogile ezberdinen lanak, Albertiren ibilbide politiko, poema liburu, margo, marrazki, antzerki eta fotografiek, osatzen duten katalogo lodikotea erosten dut, museoan begiztatua, lasaiago etxean dastatzekotan.

Orain kargatu xamarra egon arren, Lavapies aldera jo dut baratxetto. Hemen urrats batzuek eman eta ohartu naiz metrondoko ingurunea uhartetxo bat dela, non kantoi bakoitzean jende kolore, jazkera eta hizkuntza ezberdinekoak dauden, baina beraien artean harremanik gabe. Bakoitza bere klanarekin bizi dela. Aldapa beheretik eskuinerantz dihoan karrika eskuin partea da eta ez daude hemen Bilboko Ibaizabalen bokalean bezala aberatsak , baizik eta atzerritarrak, txino, arabiar, pakistaniak beren dendatxo ideki, taberna zulo eta jatetxeekin. Ezkerraldean, aldiz, betiko madrileñoak, kastizoak, mobidako gazteak, ia denak entzuten ditudan solasen arabera, edo musikaz, edo antzerkiaz, edo zineaz edo telebistako ofizioetan murgilduak dabiltzanak. Errairik gabeko ejekutiboen atzaparren pean mugitzen direnak, eta horrela esplotatuak izatea lortzen dutenean bozkarioz beterik direnak, gainera.

 Aingura bota dut arratsaldeko ordu luzeetan eta hau amatatzeko asmoz futbol partida ematen ari den Abadia tabernan sartu naiz. Bete-betea dago. Giroa pil-pilean.Real Madrid –Barcelona ematen ari dira. Une batean Hierrok izugarrizko itsuskeria, sarrera gogor
ra egin dio Rivaldori. Jendearen oihuak. Negro, lárgate.Sácale la tarjeta al negro. Mátalo.Gaztetxo burgeskume batzuek dira horrela ari direnak karraxi egiten auzo langile honetan. Zerbait esan diet agertu nahian falta Madrideko jolakariarena izan dela eta erantzuna azkar eta gogor iritsi zait, Vete a verlo a Barcelona.

Ez dut eztabaidarik sortu nahi eta berez anka egiteari deritzot onena. Aldameneko tabernara sartzen naiz. Vinícola Mentridana. Eseri naiz gaztain zur zaharrezko batean mahai izkinean eta ohartu espazioaz. Lau mahaitxo Bi zutabe eta mostradorean hamaika esaulki gora. Musika andaluza. Neskatxa gazte panpoxak eta mutil lirain, bizardun eta ile luzexta dutenak. Ondoko gaztetxo batek bere ixtorioak kontatzen dizkio neskato intelektual betaurrekodunari, gelditu ginen afaltzera, – dio mutilak- eta lehenbiziko egunean mogoiloi bat kontu kontatu genion elkarri.

Mahaineratzen zait txiribogintsa beltxarana. Ile gorrixka, begi berdeak, titi erreka eder eta jenerostuna, irri eztia. Entsalada eta postretako aker-gazta olioztatua eskatu dut Solaguen ardoz bustitzekotan. Une honetan bi gizon adineko sartu dira tabernan. Bat ezaguna dut eta aurkezpenak egin ondoren mahaira gonbitatzen ditut, aretoan ia ez baita jada lekurik.

Italiako gora-beherak kontatzen ari zen ezezaguna edo ezagun berria, eta bi Italiak, iparra eta hegoa berexi ondoren, Aragoeko koroak eta espainolak Napolin, Sizilian izan zituzten harremanez mintzatu zitzaigun.Baita ere Veneziako jauregi, eliza, etxe zahar, kanaltto, tabernetako  ardo zuriz eta tortilla pintxoez. Regata hitza beste asko bezala ere espainolek beraiengandik hartua daukatela. Bologniako parte zaharraz, jateko moldeaz eta antzeaz ere mintzatu ginen, eta ardo erronda bat joan eta bestea etorri ia Italia osoko arte eta ezagutzen genuen historiatxoari errepasoa eman genion.

Pintorea baitzen solaskidea, adierazi nion zenbat miresten nituen pinturaz bizi ziren margolariak, zeren eta benetan gogorra iruditzen zait erosleen esperantzan bizi izate hori. Manuel Palacios zen mintzalaguna eta Italian egiten omen zituen erakustaldiak esan zidan. Frankoren diktadurapean Partido Komunistako kide izandako hala nola presondegiko garaiaz eleztatu zitzaigun.

Une batean tabernako jabea, Unn izeneko emakume heldu dotorea, suediarra etorkiz inguratu zitzaigun eta beste erronda batera gonbitatu gintuen. Bere bizitzako zenbait pasaiatxo ere kontatu zizkigun hala nola bere herrixkatik hemezortzi urte zituela Parisera joan zenekoa. Animatua baitzegoen kanturen bat edo beste saiatu genuen, baina ez ozenki. Berak Iparraldeko Itsaso hotzetara zihoazen marinel kanta zahar bat ere abestu zigun, gogoz gelditu nintzelarik jakin nahian zer zioten balea biltzaile haien hitzek.

Gau orduak aurrera zegiten heinean taberna husten zihoan eta halako batean eztabaidan bizian sartu ziren gazte batzuek. Egin ez genien arren kasu handirik bat inguratu zitzaigun eta ea musika arabiar haren  ordez, ez ote genuen musika judu edo sefardirik. Bera judua ote zen galdetu genion eta baietz erantzun zuen modu txarrez. Unn-ek ihardetsi zion musika aukera kontuak zerbitzarien esku gelditzen zirela eta haiei eskatzeko. Haserre samar joan zen, etorri bezala, ez baikenion gogoko zuen erantzunik eman, nonbait.

Derrepentean han ikusten ditugu judua eta moro antzeko gazte lirain bat builaka eta elkarri alkandoratik helduz. Gu, kezkaturik, mahaitik ere altxatu ginen horrelako okasioetan ospa egitea edo urruntzea izan arren aholkugarriena. Unn-ek esan zien horrela sesioari jarraikitzen bazioten poliziari deituko ziola. Ez da erraza honelako memento haietan, jendea leporaino zurrutak jota daukanean, arrazoirik zuzenenak bilatzea baretu daitezen. Astelehen goizeko ordu txikietan sartuak ginen, eta moroak judua karrika estura gonbitatu zuen desafioka, le voy a cortar las piernas, zioen.

Jakin-guraz gelditu ginen zer ote nahiko zuen harekin, alegia, zangoak moztuko zizkiola perpausarekin, agian guk akabatu edota garbitu hitzen pareko izango zen. Lasaitzeko eskatu genion. Beraiekin zegoen marimutila hantxe dantzari baten manerez, zirin-zaran  zebilen, suspirioak boteaz, ipurdia sutan. Halako batean, hantxe bertan, moroa, palestindarra zena, lurrean zetzan, dardarez, hil zorian. Unn-ek polizia deitu zuen eta gu erretiratu egin ginen.

Gau hartan ametsetan gizon gazte bat ageri zitzaigun lurrean espaloin bateko kantoiean burua zintzilik eta bihotzaren erditik galipote koloreko odola zeriola.

 

‘Zazpi andere ospetsu euskal teatroan’, aitzin solasa

 

AITZIN SOLAS

 

              ZAZPI ANDERE OSPETSU. Hamaika ere bazitezkeen, baina saio honen mugen eraginez  zazpiren irudiak aurkeztu gogo ditut soilik. Erregina eta printzesak, ezkondu, ezkongai eta alargunak, ezti, krudel, eder, boteretsu, eta mendekuzale … Ospetsu, adimen zorrotzeko eta balio zenbaiten arabera eredugarri.

              Bortizkeriez eta injustiziez beterik den gaurko gizartean, herrialde batzuetan erabat menperaturik bizi arren, besteetan zenbait andere gero eta esku  handiagoa hartzen ari da arlo guztietan, munduaren etorkizuna beren erabakiz baldintzatzen dutelarik gero eta  sakonago. Antzina ere bazen horrelakorik.

              Johannes Boccaccius idazle hirurehundarrak De claris mulieribus deitu lanean ehun eta lauen bizitza irudiak pintatu zizkigun. Irudimenak eta Errealitateak sortu andereak. Hasi Ebarekin eta Napoliko Joana erreginarekin amaitzeko. Hitzaurrean zioenez, in eximiam mulieribus sexus laudem ac amicorum soladum, alegia, emakumeen laudoriotan eta adiskideen atseginerako burutu eta izkiribatu zituen ixtorio haiek, zeinak, modu apalean idatziak, andere bertutetsuen irudia zabaltzen, ezagutarazten eta maitarazten entseiatzen ziren.

              Zabalkunde honetan lagundu zuen Christine de Pisan veneziar andereak frantsesez bermoldatu zuenean latinezko obra, Cité des Dames (1405) berrizendatuz, non gizarte maila guztietako emakumeei bidea irakatsi nahiz, beren bertuteez edo ekintza heroikoez fama eta ospe irabazi zuten damak biltzen ziren.

              Aurkezpen honetan, ordea, ez da ikerketa historiko sakonik egingo ez eta zenbait jaidura erreibindikatzaileren ildotik andereen laudoriotan eta gizonen laidotan neurrigabeko deusik idatziko. Zazpi andere ospetsuren alde on eta txar, ospel eta eguterak, ilun-argiak aztertzen saiatuko gara nola halako kronologia bati jarraiki.

              Lehenik bi pertsonaia bibliko, Esther eta Judith, Testamendu zaharrak aurkezten dituen eran, Israel herriko salbatzaileak, mendez-mende antzerkigile anitzentzat sormen hazi eta goi-arnas izan direnak. Ondoren Erdi Haroko hiru, Urtsula, Joana Arkekoa, eta Magalona. Bi lehenetarik bat martir gisa eta bestea sorgin modua hil zituzten, hirugarrena, aldiz, behartsuen laguntzaileen eredu gisa ematen zaigu. Seigarrena Ekialdekoa dugu, Farrukhnaz, Kazmirako printzesa, zeina ez den sortu Mila eta bat gau liburu miresgarriaren eta ixtorio liluragarrietarik jasota Sherezade bezala, baizik eta Louis XIVaren interpretea izan zen François Pétis De la Croix idazleak asmatu Mila eta bat egun eleberritik. Zazpigarrena eta azkena Joanes Leizarraga berazkoiztarraren obraren mezenas izan zen Nafarroako erregina, Joana Albrete hautatu dugu mintzagai.

              Hasiera batean pertsonaia ospetsu hauen gora-beherak eta ixtorioak kreatzaileek garaian ohiko ziren literatura generoetan irauli zituzten, zein poesia eran, zein eleberri moduan, zein antzerki gisara ageri zirenak. Euskal antzerkigileak gaia bermoldatu bide du eta denak teatralizatu egin ditu, drama edota tragedia bilakatu, eta honela aurkitu ditugu andere hauek euskaraz mintzo direla.

              Amodioak eta gorrotoak eraginik, sentimenduz eta pasioz beteriko ahots horiek dituzu hemen zureganatu ditugunak, irakurle, laket izanen zaizkizulakoan.

Ternua

Ternua edo MCCCLXXVII urthean bacqallau irlara  Piarres Detcheverryk eguindaco navigationeaz.

 Nobelaren aurreneko 15 orrialdeak

 

 

                                               Patri  URKIZU

 

TERNUA

 

 

 

 

height="394" src="file:///C:/DOCUME%7E1/Patri/CONFIG%7E1/Temp/msohtml1/01/clip_image002.jpg" width="326" />nd”> 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                   TERNUA

 

                                                       EDO

 

                                  MCCCCLXXVII  URTHEAN

 

                         BACQALLAU IRLARA EGUINDACO

 

                                          NAVIGATIONEAZ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         Jaincoac bada creatu çituen baléa haundiak, eta animalia higuitçen diren guçiac urec franquiaz bere motaren arabera ekharri çituztenac, eta hegastin guçiac bere motaren arabera hegala dutenac: eta ikhussi çuen Jainkoac hori ona çela.

                                                                         (Ethorquia, I, 21)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

IRAKURTZAILE aditua,  hona hemen labur-labur emanda nola ediren nuen Piarres Detcheverryk Bakailau Irlako, edo egun ezagutzen den eran Island of Newfounland, Ternuako Nabigazioneaz idatzitako eskuzkribu zaharra.

Uda arratsalde sargori batez Bidasoaz hegoalderanzko hondartzak jendetzaz blai zeuden ohi bezala urte sasoi honetan. Joanak ginen Bidarte inguruko itsas-ertzera atseden hartzera. Ibili ginen oinutsik ezezik bilutsik ere  eguzkiaren eta uhinen bailakua dastatzen eta mainu freskagarriaz  plazer hartzen. Asetu ginenean amiñi bat, kixkaltzeko beldurrez erabaki genuen, egarria zertxobait itzaltzearren,  Donibane Lohizunerantz abiatzea. Louis XIV.aren  plazan dagoen La Baleine izeneko tabernaren terrazan eseri ginen, eta atsedenalditxo bat hartu genuen bertan,  eguzki erregearen egoitza izan zen Lohobiagaren etxadia aurrez-aurre genuela. Ondoren, hasi ginen herriari bisitatxo bat ematen,  eta hainbat aldiz miresturiko San Juan Bautistaren eliza ederreko irudiekin patxadazko eta itzalezko une batzuk iragan genituen. Irtetzerakoan Gorritienea, kortsari famatuaren etx
ea bisitatu eta aho zabalik gelditu ginen  miretsiz Ana Austriakoaren, Infantaren  jauregiko aitzinaldea. Bertan dagoen pretilaren gainean eserita geundenean itsas-ontziak behatzen, ohartu  nintzen begi bistan neukala grabatu zaharretan beti Donibane Lohizune eta Zubiburu arteko uhartetxoan
Les Recolettes izenez agertzen zen kaputxinoen komentu zaharra kai ertzeko beste etxe berri zenbaiten artean ia estalirik. Ea hainbeste menderen buruan nola zegoen ikusi nahiz, hartu genuen beribila berriro eta zubia iraganik, aparkatu ondoren Pascal Elissalten kaian, adiskideak joan zitzaizkidan  marinelen kooperatibara itsas arropak ikusi eta erosi asmoz, ni sartzen nintzen bitartean  egun  komandantziaren egoitza ia abandonatua den eta garai batean komentu izandakoan. Berehala somatu eta jabetu nintzen hura fraidetegi bat izana zela. Entzuten nituen ene barnean jada gregoriano doinuz Materre, Haranburu eta Etxeberritarrak  bezperak euskaraz kantatzen. Zoko huts guztiak behatzen ari nintzelarik iritsi nintzen teilatupeko ganbarara. Mendetan abandonatua zirudien, hain zegoen egoera arriskugarrian zuradia. Ondo miatu nuen dena, eta alemanen okupazio garaiko paper zaharrak eta errebistak  esku artean nenbilzkiela hautsez horrakatzen, irtetzera nihoalarikan hara non begiak hautatzen dit zoko kantoi batean zurezko kutxatxoa. Makur-makur eginik eta arrastaka iritsi nintzen hara, hartu, ideki eta hura ene harridura! Pipiak erdi janiko pergamino horixta neukan eskuartean. Berehala ohartu nintzen XV. mendeko euskarazko eskuzkribu baten aurrean nintzela. Orriak iragaiterakoan ixkinak erortzen zihoazkion. Dardarez nengoen, irrikitan jakin nahiean nork idatzia ote zuen baina ez zegoen dudarik lehen orrialdean bertan idatzirik baitzegoen nor zen egilea: Piarres Detcheverry.

Ez dut nik, bada, transkribitzaile eta eguneratze lana baizik egin, ahalik eta  gertuenetik Euskaltzaindiak ematen dituen arauei jarraikiz. Badakit filologo bat bederen  haserretuko zaidala ez  errespetatzeagatik grafiak, adizkeren morfologia eta beste xehetasunak, baina irakurle arruntak uste dut eskertuko didala irakur-lana errazteagatikan.

Gaur egunean hainbesteineko lekua berri paperetan izaten ohi duten arrantzaleen gatazkek, alegia, egungo fletan edo halibutaren arrantza dela eta, Kanada aldeko itsaso urruneko albisteek, irakurleari lekutxo bat utziko diotelakoan, hona hemen antzina-antzinako euskaldunek bizi beharrez baleen ehizean  izan zituzten gora-beherez donibandar apez batek hain artoski bildu zituen berriak, eta hutsuneak betez zertxobait konponduak.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                           DEDIKAZIONEA

 

 

                                    BAIONECO APHEÇPICU

                       MOSSEINHOR BERTRAN DE LEHET

                             DIGNE ETA OHORAGARRIARI

                                                 GUTHUNA

                                    NON TRATATCEN DEN

                                                  TERNUAZ

               EDO BACQALLAU IRLACO NAVIGATIONEAZ

            &nbs
p;                    
PIARRES  DETCHEVERRY

         DONIBANE LOHITÇUNECOAC  IÇQUIRIBATURIC

                                                           

                                              MCCCCLXXVII 

                                                 URTHEAN

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

AITAREN eta Semearen eta Izpiritu Sainduaren izenean, hala biz.

Baionako hirian apezpiku guztiz noble Bertrand de Lehet birtutez eta onez konplitua denari, bere zerbitzari ttipi eta obedientak, Piarres Detcheverry Arretche Donibane Lohizunekoak grazia eta bakea.

Monseinhor, gure Jaunaren mila bostehun eta seigarren urtearen lehen egunean ematen diot berorren aginduari hasiera, xehe-xeheki  izkiribatuz bidaia oroitzapen hauek. Besaulkian erdi etzanik,adinak eta hezueriak jota, apezetxe eder honetan erretiratua, eta elizkizun lanetarik aske, hona hemen gaztetan ibili itsasoetako bide arriskutsuen ixtorioa, zeinetan hainbat lan eta hainbat sofrimendu pairatuz nere bizitzako urterik sasoitsuenak eman ditudan.

Ez zait gelditzen, jauna, nere pobrezian bertze altxor preziaturik gomutek betea duten kutxa hauxe baino, eta nola astirik sobera badudan erretiro honetan, neguko bazkalondo luzeak arintzearren memorioak lumara dakazkidan arabera izkiribaturen ditut gaztaroko gertakuntzak, jakin dezan zein bizitza molde zeramaten, aintzina eta egun, hala gure marinel ausartek nola laguntzen genituen apez sofrituok.

Gogo biziz hasi naizen egiteko honetan nere bidaietan gertatzen zitzaizkidanak paperean jasotzeko hartu nuen ohiturak lagunduko nau, hauek berriro irakurtzerakoan burura baitatozkit trumilka eta irudi nahasitan hainbertze joan-etorri, arazo eta ixtorio, non oharretan barrena ordre amiñi bat ipini beharrean naizen kontakizunak lotura eta hari xuxen bat ukan dezan. Alabaina, bada hauetan hutsarte bat. Hainbat urtez itsasuntzietan nenbilela hauen goiti-beheitien berri hartzeko ez zitzaidan unerik faltatu. Hala, ziur nintzen nere lehen bidaiaren egunorozko gisako bat  izkiribaturik laga nuela, baina epe luze baten buruan ohartu naiz behatu ditudalarik etxeko eta armairu-marginu-kutxetako zoko guztiak, ez zaidala paper zaharren artean ageri. Beraz, egunorozkoaren ezean, Jainkoak emaniko dohainak eta  graziak lagundurik adieraztera nihoakio, nolakoa zen urte haietako eta bereziki MCCCCLXXVII urtean eginiko Hartzen  Irlako Nabigazionea, geroago Bakailau Uhartea eta azkenik Ternuakoa bezala ezagutu izan dena, munduan den kreaturik handienaren ehizean.  Kontakizun hau, beraz, agindu bezala betetzen dut, irakurri ondoren  bai apezen, bai burges merkatarien, bai eta marinel xumeen etorkizunaren onbidean  berari darizkien ikaskizunez balia dadin eta halaber  ahal baleza heien artean ezarri ditudan ixtorioekin solaz har lezantzat. Eta hasiak baitira erraiten Genuako bi mariante direla paraje urrun haietako edireile; bata Joannes Cabotus Henri VII.aren zerbitzaria, eta bertzea Cristophorus Colombus Fernando Aragoeko erregearena; eta sinestatzen baitut presuna anitz badela txingurriaz hartz egiten duenik, hona apalki emanak zure zerbitzari humblearen bidaia gertakuntzak.

Donibane Lohitzunen, MDVIko aboztuaren IIan.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I

 

     NOLA ENBARKATU GINEN DONIBANEKO PORTUAN

 

 

MILA
laurehun eta hirurogeita hamazazpigarren urteko martxoaren hirurean partitu ginen Donibaneko portutik.  Osaba  Johanes Detcheverry zen kapitain pilotua, MARIE zuen izena  baleuntziak, eta haren manupean geunden tripulazionea oro.

Ezkerrenean egun hartan goizean goiz ziren oro jeiki, baina ez zen nabari bozkario handirik, triste iratzarri baitzen gure ama Kattalin, zeinen  betzulo ubel eta ilunetan, begirada akituan gau beilan  malkoek lagatako urratsa ageri zen. Nik ere luzetsi nituen gau orduak alba aitzin, esna pasatu bainituen are-orenak  oro, lehen bidaia zela eta, eraman behar nuen kutxako gauza guztiak behin eta berriz prestatuz eta ordre hautatu batean tolestatu eta  denak bata bertzearen ondoan utzirik.

Partitzeko tenorea iritsia zen. Elkarrekin gosari ttipia egin  genuen baraua hausteko eta pot hunkigarria kopetean emanez besarkatu ninduen malkoak zerizkiola. Bazirudien azken adioa zatekeela. Triste zegoen erabat, eta susmo txarrak  zerabiltzanean bezala bekokia zimur-zimur, oso asaldaturik ikusi nuen.  Tamalez, egia bilakatuko ziren iragarpen beltz haiek, nik alde egin eta berehala eraman baitzuen Heriok berarekin  Jaunaren presentziara,  ezina izan zitzaidalarik ondorioz berriz ikustea.

– Adio, seme, bidai ona izan.

– Adios, ama, udazkenerarte Jainkoak nahi badu.

Baina agur hura sekulakoa izanen zen. Etxeko morroiak lagundu ninduen kutxa untziraino eramaten. Donibaneko portua beti izan ohi da portu inportantea. Kaiak eta moileak kupelez, sarez, itsasoko tresneriez, petrixeriez, erremintez eta lanabesez, marxandisez gainezka zeuden ohi bezala, dena nahasian.  Zein untzi azpiak alkaternaz gantzuten, zein untzi sabel eta saihetsak zur gogorragoz iltzez josten, zein sare hautsiak jostorratz fin eta luzez konpontzen. Han andere berriketariak oihu eta garrasi, hor emabalesaltzaileak enkantean balenkia eskaintzen, hemen arrainketari batzuek beren arraintxo  saskiekin sardinak, antxoak, txipiroiak, legatzak, krabak, lupiak, doradak, erlak, pantxoak, fanekak, xabiroiak, perloiak, katuarrainak, sapuak, begihaundiak, korkoiak, aingirak, lanpardak, bisiguak, dontzeilak, arraintxikiak, dontzeilak…, era, luzera, zabalera, kolore ta tamaina guztietakoak aldarrikatzen. Batzuek besapean saski zabalak harturik hiriko karriketan barrena barreiatzen ziren solas etengabean,  beren marxandizak leihoetara eta etxe atarietara ageri ziren etxekoandreei eskaintzen zietelarik. Dena saldu zutenak, otarreak hutsik kaiondoko tabernetan ikus zitezkeen zintzur marrantatua arno gorriz eta agardentaz bustitzen, algara handiak sortzen eta azken agurrak ematen partitzen ari ziren marinelei.

Enbarkatu baino lehen solaz luzexka bota nuen nerekin meza berria Anger de Lehet berorren osabaren eskutik apezgintzaren sakramendua harturik zuen Arnaud Zubieta zubiburukoarekin, zein ANNA izenez bataiatu bertze untzira igotzear zen, eta zeinekin partiada aurreko egunetan prestatu nituen  eginkizunerako beharrezkoak: otoitz-liburua, kaliza, ogi saindua, arno bedeinkatua, eleizkizunetako jantziak, paraje hotzetarako zamarra berogarriak, lumatxoak, tinta, lumatokia, pergaminoa… Dena, aitak eginikako kutxa dotore eta taila bikainez horniturikoan sartu eta ongi giltzaturik.

– Ator nerekin -erran zidan osaba Johanesek- hire ganbaratxoa erakutsiko diat eta untziaren berri emanen.

Ondoren popaldean kokaturik neukan  ganbaratxora igotzen lagundu ninduen. 

Gauak zeruetako tapak ideki eta bere iturri guztiak bere kasa husten utziz zaparrada erasoak bota zituen bortizki karrika kantoinak garbituz, baina goiz-alba ateri ageri zen. Larrun inguruko mendi gailurraren aldetik eguzkia nakarrezko maxkur arrosaz urratzen zihoan gauaren larru urdin nabarra, firmamentuko hedaduretarik argi-zagiak bakanka itzaltzen bide zirela. Artizarra gelditzen zen soil-soilik diztizari egun berriari keinuka.

Ohi bezala, martxoko eguraldia, eguzkia eta euria.

Betri Hiriart, kontramaisua, urtetan sarturiko marinel zaharra, hamaika ekaitz, mendebal eta itsas-bidai eginagatik oraindik gizon mardul eta gordina, zimurrez beteriko aurpegi beltxarana, begi berde eta bizar urdina, zutik zubigainean zuzentzen ari zen partiadaren goiti-beheiti eta lan guztia. Ahots sarkor, zakar, eta  beldurgarriaz erdi-lo balantzaka zebiltzan mutil eta marinelei aginduak ematen ari zitzaien:

– Ea, konpai, eutsi horri, deabru arraioa!

Aingurazainak kateak biltzen ari ziren, lepo eta besoetako giharre guztiak tenk lehertzeko zorian, sakrebleka, goiti  eta beheiti, bertze marinelek zoko guztiak ikusmiratzen eta prestatzen, kableak tinkatzen, sokak errebisatzen, zuradia puntuan ipinten, batelikoak eta lema bastoina begiztatzen. Matias Etchebeste artileroa aurkeztu zidaten  artileria errepasatzen, bolbora leku seguruan eta lehorrean uzten, burdin bolak eta zizpak kontatzen zegoen une batean.

– Badakizu, -erran zidan- gerlan beti dira beharrezko harmak.

– Bai, hala da, baina gerlan bihotza eta zentzuna beharrago dira iskiluak baino.

– Ba, ba… behar bada…

Mikelon Duhalde kuzinaria sotoko jan-edanak, arnoa, sagarnoa, agardenta, ur-ezti kupelak, biskotx, arrain gatzatu, urdainki, idiki, eta zikirokiak, bat bedera bere kupelean behar bezala zeuden arakatzen eta ikertzen, Miñiña izeneko katutxoa, sagu bila kupelen
artea</

Casablanca

XVIII

 

CASABLANCA

 

 

Humphrey Bogart

Eta Ingrid Bergman

Dira Michael Curtizen zuzendaritzapean.

 

Jo ezazu, Sam, berriz,

Eta pianistak dagi bis,

Denborarik hobe pasatuko ez balitz.

 

Alemanak gerletan,

Beltzak iaio kantetan,

Eta euskaldun batzu ere kontrabandetan.

 

Medinako dendetan

Zilarginak lanean,

Zilarginak lanean eta antzinako juduen eran.

 

Medinako dendetan

Tapizak salmentan,

Alfonbrak eta kilimak denak merke enkantetan.

 

Almunia jatetxean

Zeta tapizen artean

Zein ongi neskatxekin erdietzanda jan-edanean.

 

Casablancatik Lisboara

Lisboatik Ameriketara,

Ameriketako exiliotik berriro etxekora.

Tanger

XVII

 

TANGER

 

 

Medinatik pasa gara,

Larru tintatzaileen kirats,

Ezpondetako zikinkeria eta eskaleen kalaka artean.

 

Cervantes teatroa da

Eraikin modernista,

Erortze zorian dagoena eta margolarien modela.

 

Terraza txurietan

Beltzak ileapainketan

                                               Itxoiten ari dira joateko pateretan.

 

Kantil gainean

Laranjondoz inguratua,

Hertsiduraren aurrean tea dastatzean

 

            Gibraltarreko harria

            Kontrabandisten loria,

Eta miseria pairatzaileen paradisu eragotzia.

 

Ikusten ditut, ikusi,

Hainbat petroliuntzi

Hainbat kruzero itsusi eta paterariak igeri.

 

            Tangerreko kasinoan

            Zilbor dantza afarian,

Zilbor dantza afarian eta dirua erruz ruletan.

 

Limasol

XVI

 

LIMASOL

 

 

Limasoleko portuan

Gaztelu zaharrean

Rixar eta Berengela ezkondu zirenean

 

Frantses gudariak

Eta Nafarroakoak

Munduz-mundu zebiltzan gerra batailetan.

 

Lehoi bihoztunak

Eta Berengelak

Txoko eder bat aurkitu zuten egiteko ezteiak.

 

Berengelak hartakoz,

Aholkulari Jakes Urrioz,

Nafarroatik Txipreraino ez zuten izan hotz.

 

Marmolezko hilobiak,

Frantsesez idatziak,

Euskararik ez baitzekiten ez erregek ez irudigileak.

 

Al-hellik jantokia

Arrainetan egokia,

Arrainetan egokia eta mahaietan errusiar mafia.

 

Odesa

XV

 

ODESA

 

 

Oi, zein eder daten Odesa,

Eder ere ostalersa,

Agintaria ez balitz erabat aldrebesa!

 

Potemkin gudontziak

Hamaika enbolo eta ardatz,

Dena ondo dihoa pozik marinela bada.

 

Makinak badabiltza,

Honata eta harata,

Honata eta harata baporez eta zaindarien metrailetaz.

 

Eskaileratan beheiti

Ohore Eisensteini

Eskerrak ez zaion haurrari sehaska irauli.

 

Odesako parkeetan

Bikoteak isiltasunean

Liburua bakero azpian eta musu irakurketan.

 

Ohore eta goraintzi

Gudari eroriari,

Isilik daude bisitariak eta Maiakowski kantari.

 

Ohore soto honi,

Bai baita hemen edari,

Ardo zuri, gorri, vodka ugari, baita komisari.

Estanbul

XIV

 

ESTANBUL

 

 

Azken portu Europan,

Lehenetarikoa Asian,

Estanbul dago Bosforoko hertsiduran.

 

Mezkitako dorreak

Lauak dizdiz urreak,

Bertatik Allahren deia bota du moezinak.

 

Topkapiko joiak,

Topazio eta errubiak,

Sultanen esmeralda eta eder prezios harriak.

 

Galataseko zubian

Haurrak sos batian

Zigarro bana saldu nahiz dabiltza miserian.

 

Bazarreko saltzaileak

Hizkuntzetan trebeak,

Beharra eta saldu nahia dituzte irakasleak.

 

Bazarraren atarian

Hartz bat ari da dantzan,

Hartza ari da dantzan eta zaindaria  xinglan.